|
Honore vero multo adhuc magis mens distrahitur; supponitur enim semper bonum esse per se et tanquam finis ultimus ad quem omnia diriguntur. Deinde in his non datur, sicut in libidine, poenitentia, sed quo plus utriusque possidetur, eo magis augetur laetitia et consequenter magis ac magis incitamur ad utrumque augendum. Si autem spe in aliquo casu frustremur, tum summa oritur tristitia. Est denique honor magno impedimento, eo quod, ut ipsum assequamur, vita necessario ad captum hominum est dirigenda, fugiendo scilicet quod vulgo fugiunt et quaerendo quod vulgo quaerunt homines. |
Door eer wordt de geest nog veel meer uit elkaar getrokken: eer wordt immers verondersteld altijd een goed op zich te zijn en als het ware een ultiem doel waarop alles gericht wordt. Vervolgens veroorzaken beide (eer en rijkdom) geen schuldbesef, zoals dat het geval is bij zingenot, maar hoe meer iemand in beide opgaat, hoe meer de vreugde toeneemt. Bijgevolg worden we steeds meer aangezet beide te vermeerderen. Als we evenwel door een of ander voorval in onze hoop bedrogen worden, dan ontstaat de grootste droefheid. En tenslotte hangt aan eer ook nog een groot nadeel vast, omdat men die alleen maar kan verwerven door het leven in te richten naar het begripsvermogen van de mensen, namelijk door te vermijden wat mensen gewoonlijk vermijden en na te jagen wat ze gewoonlijk najagen. |
Gedachtenketting
1 Eer brengt de geest nog meer uit zijn evenwicht:
1 Eer brengt de geest nog meer uit zijn evenwicht:
- a) omdat eer altijd wordt beschouwd als goed,
- b) omdat eer het doel wordt van alle handelen.
- Dus: eerbejag wordt steeds sterker; evenwel kan extreme teleurstelling optreden wanneer gestelde eerdoelen niet worden bereikt.
- a) hij moet vermijden wat de mensen gewoonlijk vermijden,
- b) hij moet zich gedragen zoals de mensen zich gewoonlijk gedragen.
Zweermans vertaling van TIE,5 Doctoraal typoscript, ex libris W.S.)
Tekstuitleg
Honore vero multo adhuc magis mens distrahitur.../ Door eer wordt de geest nog veel meer uit elkaar getrokken: distrahere wordt hier het best vertaald als uit elkaar trekken, in verscheidene richtingen duwen e.d.m. Eerbejag is een levensideaal, aldus Spinoza, dat de geest in alle richtingen stuwt (distrahitur).
Het voorvoegsel ‘dis’ (= uit elkaar) duidt in het Latijn vaak op een verlies aan eenheid, op verdeeldheid. Distrahere = in diverse richtingen trekken.
... supponitur enim semper bonum esse per se et tamquam finis ultimus, ad quem omnia diriguntur./ ... eer wordt immers verondersteld altijd een goed op zich te zijn en als het ware een ultiem doel waarop alles gericht wordt: het ultieme doel (finis ultimus) van eerbejag dreigt dominant te worden en kan andere levensdoelen aan het gezicht onttrekken of naar de buitenbanen drijven.
Deinde in his non datur, sicut in libidine, poenitentia, ../ Vervolgens veroorzaken beide (eer en rijkdom) geen schuldbesef, zoals dat het geval is bij zingenot, ...:. poenitentia is een woord dat voor christenen een uitgesproken religieuze inhoud heeft. Om daarvan weg te komen, kan dit woord beter niet worden vertaald als ‘berouw’. Synoniemen als inkeer, spijt, schuldbesef, wroeging e.a. zijn daarom betere vertaalkeuzes.
… sed quo plus utriusque possidetur, eo magis augetur laetitia et consequenter magis ac magis incitamur ad utrumque augendum./ ... maar hoe meer iemand in beide opgaat, hoe meer de vreugde toeneemt: het levensdoel eer is een vreugde-generator zodat mensen er met plezier achteraan gaan.
Si autem spe in aliquo casu frustremur, tum summa oritur tristitia .../ Als we evenwel door een of ander voorval in onze hoop bedrogen worden, dan ontstaat de grootste droefheid ...: de eerjager kan zichzelf de grootste droefheid (summa tristitia) op de hals halen. De jacht kan mislukken of erger nog, oneer, schande veroorzaken. De diepgang van de droefheid is recht evenredig met de omvang van die oneer en/of die schande.
... denique honor magno impedimento, .../... en tenslotte hangt aan eer ook een groot nadeel vast, ...: Impedimentum betekent hinderpaal, struikelblok, belemmering, klip bezwaar, gevaar etc.
Toelichtingen
1 In deze paragraaf buigt Spinoza zich over de voor- en nadelen van ‘eer’ als levensdoel. Hij maakt hierbij een duidelijk onderscheid: zingenot aan de ene kant, eer en rijkdom aan de andere kant. Spinoza benadrukt daarbij dat het najagen van eer en rijkdom geen teleurstelling veroorzaakt: dat bewijst meteen ook, als eerder al aangestipt, dat Spinoza de term ‘zingenot’ gebruikt in de betekenis van seksueel genot (cf. Aristoteles).
Alle levensdoelen die Spinoza onder de loep legt zijn ‘ego-doelen’ d.w.z. doelen die op de eigen persoon zijn gericht: zo bekeken zijn ze altijd een vorm van egoïsme. Maar het levensdoel ‘eer’ heeft ook een sociale dimensie omdat de persoonlijkheid van diegenen die ernaar streven, wordt bekeken en geëvalueerd in de spiegel van anderen.
2 Het najagen van eer wordt door mensen altijd als ‘een goed’ ervaren en is daarom een erg gewaardeerd levensdoel. Waarom lijkt dit levensobjectief (ten minste op het eerste gezicht) altijd wel een begerenswaardige zaak?
3 Maar Caute! Spinoza stelt duidelijk dat eerbejag slechts in schijn altijd een goed is. Hij brengt de negatieve aspecten ervan expliciet in kaart:
Honore vero multo adhuc magis mens distrahitur.../ Door eer wordt de geest nog veel meer uit elkaar getrokken: distrahere wordt hier het best vertaald als uit elkaar trekken, in verscheidene richtingen duwen e.d.m. Eerbejag is een levensideaal, aldus Spinoza, dat de geest in alle richtingen stuwt (distrahitur).
Het voorvoegsel ‘dis’ (= uit elkaar) duidt in het Latijn vaak op een verlies aan eenheid, op verdeeldheid. Distrahere = in diverse richtingen trekken.
... supponitur enim semper bonum esse per se et tamquam finis ultimus, ad quem omnia diriguntur./ ... eer wordt immers verondersteld altijd een goed op zich te zijn en als het ware een ultiem doel waarop alles gericht wordt: het ultieme doel (finis ultimus) van eerbejag dreigt dominant te worden en kan andere levensdoelen aan het gezicht onttrekken of naar de buitenbanen drijven.
Deinde in his non datur, sicut in libidine, poenitentia, ../ Vervolgens veroorzaken beide (eer en rijkdom) geen schuldbesef, zoals dat het geval is bij zingenot, ...:. poenitentia is een woord dat voor christenen een uitgesproken religieuze inhoud heeft. Om daarvan weg te komen, kan dit woord beter niet worden vertaald als ‘berouw’. Synoniemen als inkeer, spijt, schuldbesef, wroeging e.a. zijn daarom betere vertaalkeuzes.
… sed quo plus utriusque possidetur, eo magis augetur laetitia et consequenter magis ac magis incitamur ad utrumque augendum./ ... maar hoe meer iemand in beide opgaat, hoe meer de vreugde toeneemt: het levensdoel eer is een vreugde-generator zodat mensen er met plezier achteraan gaan.
Si autem spe in aliquo casu frustremur, tum summa oritur tristitia .../ Als we evenwel door een of ander voorval in onze hoop bedrogen worden, dan ontstaat de grootste droefheid ...: de eerjager kan zichzelf de grootste droefheid (summa tristitia) op de hals halen. De jacht kan mislukken of erger nog, oneer, schande veroorzaken. De diepgang van de droefheid is recht evenredig met de omvang van die oneer en/of die schande.
... denique honor magno impedimento, .../... en tenslotte hangt aan eer ook een groot nadeel vast, ...: Impedimentum betekent hinderpaal, struikelblok, belemmering, klip bezwaar, gevaar etc.
Toelichtingen
1 In deze paragraaf buigt Spinoza zich over de voor- en nadelen van ‘eer’ als levensdoel. Hij maakt hierbij een duidelijk onderscheid: zingenot aan de ene kant, eer en rijkdom aan de andere kant. Spinoza benadrukt daarbij dat het najagen van eer en rijkdom geen teleurstelling veroorzaakt: dat bewijst meteen ook, als eerder al aangestipt, dat Spinoza de term ‘zingenot’ gebruikt in de betekenis van seksueel genot (cf. Aristoteles).
Alle levensdoelen die Spinoza onder de loep legt zijn ‘ego-doelen’ d.w.z. doelen die op de eigen persoon zijn gericht: zo bekeken zijn ze altijd een vorm van egoïsme. Maar het levensdoel ‘eer’ heeft ook een sociale dimensie omdat de persoonlijkheid van diegenen die ernaar streven, wordt bekeken en geëvalueerd in de spiegel van anderen.
2 Het najagen van eer wordt door mensen altijd als ‘een goed’ ervaren en is daarom een erg gewaardeerd levensdoel. Waarom lijkt dit levensobjectief (ten minste op het eerste gezicht) altijd wel een begerenswaardige zaak?
- - omdat eer vreugde genereert voor de persoon die eer verwerft;
- - omdat eer op een dubbele wijze kan worden vermeerderd. In hoofde van de persoon die uit is op eerbejag, kan de eer aangroeien o.a. door die na te streven op meer dan één domein. Omdat eer te maken heeft met de perceptie van anderen groeit de eer ook langs deze zijde aan: hoe meer mensen iemand eer bewijzen, hoe groter de vreugde.
- - omdat het levensdoel ‘eerbejag’ in de ethiek van de drie boekreligies onder de radar blijft: het wordt er niet expliciet als ‘zondig’ gebrandmerkt. Zinnelijke lusten en het streven naar rijkdom beschouwen ze als een belemmering op de weg naar het eeuwige heil en daarom als ethisch verwerpelijk.
3 Maar Caute! Spinoza stelt duidelijk dat eerbejag slechts in schijn altijd een goed is. Hij brengt de negatieve aspecten ervan expliciet in kaart:
- -eerbejag verdeelt de geest en belemmert de concentratie. Dispersie van geestelijke activiteit kan verlies aan ‘concentratie’ veroorzaken en disparate doelen nastreven, louter omwille van de eer, kan tot intellectuele en morele oppervlakkigheid leiden;
- - eerbejag veroorzaakt teleurstellingen en gemoedsfluctuaties als handelingen niet het gewenste ‘eerresultaat’ bereiken. De omvang van de teleurstelling is recht evenredig met de efficiëntie van de gestelde handelingen. Wie zichzelf overschat of de lat van het eerbejag té hoog legt, kan zich een loosersyndrom op de hals halen;
Militair eerbejag in Noord-Korea
‘eerbezetenheid’ kan degenereren tot een schadelijke passie en zo tot een permanente bron van verdriet;
- - eerbejag genereert conformisme. Spinoza heeft het in deze TIE-paragraaf ook over een belangrijk sociaal mechanisme: mensen hebben, om diverse redenen, de neiging hun denken en handelen af te stemmen op dominerende samenlevingstrends en op courante houdingen en meningen van anderen. Binnen zekere grenzen is dit overigens een nuttig maatschappelijk mechanisme dat bevorderlijk is voor de sociale cohesie;
- -eerbejag is een generator van conformisme: Spinoza wijst erop dat de eerjager niet anders kan dan zijn leven in te richten naar het begripsvermogen van de mensen, namelijk te doen of te laten wat zij gewoonlijk doen of laten (quod vulgo fugiunt/quaerant). De eerjager moet zich dus conformeren aan de opvattingen en het gedrag van de mensen (de massa).
Massificatie
4 Conformisme kan evenwel ontaarden in een ongewenst maatschappelijk fenomeen dat sociologen massificatie noemen: de samenleving boet daardoor in aan diversiteit, mensen vervreemden van zichzelf door verlies aan individualiteit.
5 In de retorica is het afstemmen of conformeren van het redenaars-betoog op het begripsvermogen van het gehoor een welbekende ‘truc’ om het ultieme redenaarsdoel te bereiken, namelijk mensen overtuigen. Spinoza die een goede kenner was van de Antieke redenaarskunst maakt in zijn geschriften graag een gebruik van retorische knepen om lezers naar zijn hand te zetten en voor zich te winnen.
5 In de retorica is het afstemmen of conformeren van het redenaars-betoog op het begripsvermogen van het gehoor een welbekende ‘truc’ om het ultieme redenaarsdoel te bereiken, namelijk mensen overtuigen. Spinoza die een goede kenner was van de Antieke redenaarskunst maakt in zijn geschriften graag een gebruik van retorische knepen om lezers naar zijn hand te zetten en voor zich te winnen.
