​Dico, me tandem constituisse, primo enim intuitu inconsultum videbatur, propter rem tunc incertam, certam amittere velle. Videbam nimirum commoda, quae ex honore ac divitiis acquiruntur, et quod ab iis quaerendis cogebar abstinere, si seriam rei alii novae operam dare vellem; et si forte summa felicitas in iis esset sita, perspiciebam me ea debere carere; si vero in iis non esset sita eisque tantum darem operam, tum etiam summa carerem felicitate.


​
Ik zeg, dat ik uiteindelijk besloot: inderdaad, ik begreep op het eerste gezicht hoe onbezonnen het scheen omwille van iets dat toen nog onzeker was, iets dat zeker was te verliezen. Ik zag natuurlijk de voordelen die door eer en rijkdom worden verworven, en dat ik zou worden gedwongen om die niet langer na te streven, als ik ernstig werk wilde maken van iets anders en nieuws; en als nu toevallig het hoogste geluk in eer en rijkdom zou liggen, dan begreep ik wel, dat ik die zou missen; maar, als dat niet het geval zou zijn en ik mij alleen daarvoor zou inzetten, dat ik dan evenzeer het hoogste geluk zou missen.

​Gedachtenketting
1 Uiteindelijk besloot ik dan een onderzoek in te stellen, want een zekere zaak opgeven voor een onzekere zaak is onbezonnen.

2 Ik zag opslag in:
  • ​ a) de voordelen verbonden aan eer en rijkdom,
  •  b) de noodzaak om eer en rijkdom los te laten om denkend te zoeken naar iets anders en nieuws.

​3 Er dringt zich bijgevolg een lastige keuze op:
  • a)  geef ik eer en rijkdom op? Maar als net daarin het geluk schuilt dan verspeel ik het hoogste geluk...
  • b) geef ik eer en rijkdom NIET op? Maar als daarin NIET  het hoogste geluk gelegen is dan verspeel ik het evenzeer...
Afbeelding
Zweermans vertaling van TIE,2 (Doctoraal typoscript, ex libris W.S.)

Tekstuitleg
 
Dico, me tandem constituisse, ,.../Ik zeg, dat ik uiteindelijk besloot ..:
In de tekst van de Opera Posthuma (OP) staat me tandem constituisse cursief gedrukt. Dat is niet het geval in de vertaling van de NS. Het is niet uit te maken of de cursivering het werk is geweest van Spinoza of van de tekstbezorgers. Hoe dan ook, het lag kennelijk in de bedoeling de aandacht van de lezer te vestigen op deze drie woorden.
 
... primo enim intuitu inconsultum videbatur.../..., inderdaad, ik begreep op het eerste gezicht ...:
Spinoza weet meteen en op het eerste gezicht (primo intuitu) d.w.z. zonder erover te moeten nadenken, dat het opgeven van zekerheden roekeloos is en bovendien risico’s inhoudt. De voorzichtige mens, a fortiori de wijze mens (de sapiens), zal hierover reflecteren.
 
... propter rem tunc incertam, certam amittere velle. /... omwille van iets dat toen nog onzeker was, iets dat zeker was te verliezen.:
Mensen verkiezen zekerheid boven onzekerheid. Die elementaire levenswijsheid weerspiegelt zich in zegswijzen en spreekwoorden als: ‘het zekere voor het onzekere nemen’ of geformuleerd met een beeld; ‘beter één vogel in de hand dan tien in de lucht...’
 
Videbam nimirum commoda, quae ex honore ac divitiis acquiruntur, .../ Ik zag natuurlijk de voordelen die door eer en rijkdom worden verworven, ...:
Ik zag (videbam). Spinoza beroept zich op zijn persoonlijke ervaring. Het gaat ook hier over een direct (intuïtief) inzien. Het werkwoord videre regeert in de tekst twee vaststellingen:
  1. hij zag in het verleden (en ziet nog dagelijks) in zijn milieu hoe eer en rijkdom de deur openen naar ‘welstand’ d.w.z. lichamelijke en materiele welvaart en via deze (mogelijk) tot levensgeluk.
  2. ... et quod ab iis quaerendis cogebar abstinere, si seriam rei alii novae operam dare vellem;/ en dat ik zou worden gedwongen om die niet langer na te streven, als ik ernstig werk wilde maken van iets anders en nieuws...;
Spinoza ziet schouwend in dat ernstig werken aan een nieuwe levenswijze niet mogelijk is zonder eer en rijkdom als levensdoelen op te geven. Het woord ‘ernstig’ wijst erop dat Spinoza zijn analyse en onderzoek niet beschouwt als een vrijblijvende (filosofische) denkoefening, maar dat hij zich wel degelijk ernstig voorneemt om zijn levenswijze te veranderen.
  
... et si forte summa felicitas in iis esset sita, perspiciebam me ea debere carere; …/ ... en als nu toevallig het hoogste geluk in eer en rijkdom zou liggen, dan begreep ik wel, dat ik die zou missen;...:
Het werkwoord videre/zien, inzien wordt in deze zinsnede vervangen door perspicere dat kan worden vertaald als doorschouwen, begrijpen in de diepte.

... si vero in iis non esset sita eisque tantum darem operam, tum etiam summa carerem felicitate...../ ... , maar, als dat niet het geval zou zijn en ik mij alleen daarvoor zou inzetten, dat ik dan evenzeer verstoken zou blijven van het hoogste geluk...:
Spinoza begrijpt dat als hij zich uitsluitend en alleen (eisque tantum) voor eer en rijkdom inzet, maar het hoogste geluk niet daarin begrepen is, de deur naar het hoogste geluk voor hem gesloten blijft.
 
Toelichtingen
 
1 Ik zeg dat ik uiteindelijk. Al in de eerste paragraaf legt Spinoza de nadruk op een denkproces dat hem enige tijd in beslag nam (zie boven). In de tweede paragraaf komt hij er nog eens op terug. Waarom?
  • Hij beschouwt het voorwerp van zijn denken als een ernstige aangelegenheid: het gaat immers over het nemen van een beslissing over een nieuwe wijze van leven.
  • Hij beseft dat aan het te nemen besluit risico’s zijn verbonden en zelfs ‘levensgevaar’, zoals verderop in de tekst zal blijken. De zwaarwichtigheid ervan doet hem aarzelen en verklaart de tijd die hij ervoor nam.
Spinoza’s dubbele verwijzing naar tijd die hij besteedde om het probleem te overdenken, wijst erop dat hij de lezer er kennelijk op wil wijzen, dat de beslissing die hij zal nemen ernstig overwogen werd.

2 Op het eerste gezicht. In de tweede paragraaf van het TIE gebruikt Spinoza de uitdrukking primo intuitu. In het Latijn betekent intuere zoveel als ‘direct inzien’ (zonder nadenken), ‘schouwend denken’.  Dit werkwoord kan in verband worden gebracht met Spinoza’s kenleer, die verderop in het TIE zal worden behandeld. De vier kensoorten die Spinoza in het TIE behandelt, plaatst hij in een hiërarchisch verband: voor Spinoza is intuïtie de hoogste trap van kennen omdat alleen deze kenwijze leidt tot adequate kennis over het wezen van de dingen.
De lezer is van zijn kenleer in deze fase van zijn lectuur nog niet op de hoogte en mag daarom primo intuitu vertalen als ‘meteen’ of ‘in een oogwenk’ e.a.

3 Eer en rijkdom.  De levensdoelen ‘eer en rijkdom’ worden hier als eerste genoemd. Ze zitten eigenlijk impliciet ook vervat in wat Spinoza in de eerste paragraaf in algemene termen aanduidt als ‘al wat in het gewone leven veel voorkomt’...
Dat ze als eerste aan bod komen, hoeft niet te verbazen en wel om volgende redenen:
  1. Spinoza leerde uit ervaring dat in het milieu waarin hij geboren en getogen is, het Amsterdamse koopmansmilieu, eer en rijkdom basislevensdoelen zijn. Eer is bovendien een fundamentele koopmansdeugd en wezenlijk voor koopmanssucces en voor de opbouw van koopmanskapitaal;
  2. de keuze van deze twee levensdoelen sluit aan bij wat Spinoza las in het derde hoofdstuk van Aristoteles' Ethica Nicomacheia, waarin eer en rijkdom worden behandeld;
  3. de gedachte die Spinoza hier ontwikkelt, is een echo van de aloude joods-christelijke opvatting dat materiële levensdoelen, inzonderheid het nastreven van rijkdom, moeilijk te verzoenen zijn met het streven naar hogere spiritualiteit.
 
4 Het hoogste geluk. Ook hier moeten we verwijzen naar Aristoteles‘ Ethica Nicomacheia. Hij stelt daarin dat het menselijk geluk ‘het hoogste geluk’ is. Voor Aristoteles is dit een levensdoel dat IN het leven door ethisch handelen kan worden gerealiseerd. Zijn visie handhaafde zich doorheen de Grieks-Romeinse Oudheid en tot in de 13de eeuw. In die eeuw raakte de Ethica Nicomacheia in Latijnse vertaling in West-Europa ruim bekend. Aristoteles’ opvattingen over het ‘hoogste geluk’ vielen toen bij de christelijke theologen allerminst in de smaak: de scholastici konden vanuit hun christelijke visie niet instemmen met diens ‘gelukvisie’. Zij stelden dat elk mensenleven een christelijk-ethische voorbereiding hoort te zijn op het ‘leven NA de dood’ en dat uitsluitend in het hiernamaals het hoogste geluk, want eeuwig, kan worden genoten.
Spinoza keert zich in de 17de eeuw tegen die christelijke opvatting en sluit zich op dit vlak weer aan bij Aristotles’ opvatting. Menselijk geluk is ook voor hem een ethische doelstelling die moet worden gerealiseerd in het HIERNUmaals, niet van het HIERNAmaals. Hij verklapt hier nog niet wat hij begrijpt onder ‘hoogste geluk’. In zijn Ethica zal hij daarover ampel betogen.

5 Afwegen van kansen.  Spinoza’s reflectie over het te nemen besluit omvat ook het aantal beschikbare mogelijkheden en de gevolgen die met elk ervan verbonden zijn. Spinoza beseft dat de queeste naar geluk risico’s inhoudt voor de ‘gelukzoeker’: het ‘hoogste geluk’ kan door een verkeerde keuze ‘verspeeld’ worden: het inschatten van de kansen op ‘winst en verlies’ is dus van evident belang.
Afbeelding
In de mathematica van zijn tijd was kansrekening (waarschijnlijkheidsrekening) een wiskundetak in volle ontwikkeling. Die was al in de 16de eeuw ontstaan ... op aanstoken van de speelduivel: dobbelaars en kaartspelers waren er toen op uit om hun kansen bij het spel ‘wetenschappelijk’ in te schatten. In de 17de eeuw waren het o.a. Fransen als de Chevalier de Méré en Blaise Pascal die zich bezighielden met de ontwikkeling van de kansrekening.
Spinoza, een goed mathematicus en bij de tijd, was uiteraard ook geïnteresseerd in kansrekening. In het koopmansmilieu waarin hij was opgevoed had hij zelf ondervonden, dat succes in koopmanszaken in belangrijke mate ook afhankelijk is van het inschatten van risico’s verbonden met koopcontracten en met het vervoer overzee.
Het aspect ‘kansrekening’ komt verderop in het TIE nog aan bod.