Wanneer kunstliefhebbers praten over Lichtenstein, dan bedoelen ze natuurlijk Roy, de wereldberoemde pop-kunstenaar en niet Isaac, die voor de meesten van hen een Nobele Onbekende is. Isaac Lichtenstein geniet evenwel in joodse kringen als kunstenaar een solide reputatie en zijn werk wordt door verzamelaars gezocht en voor goed geld geveild.
Vele jaren geleden, leerde ik Lichtenstein kennen via mijn Spinoza-studies. Ik kocht ooit eens van ene Simon L Millner The face of Benedictus Spinoza, gepubliceerd door Machmadin Art Editions Inc., New York, 1946, en daarin stonden vijf op het eerste gezicht weinig aantrekkelijk Spinoza-prenten (laatste platen, van XXXVIII tot XLII), die ik nooit eerder zag. De auteur ontleende die aan een kunstportfolio met 8 Spinoza-prenten van Isaac Lichtenstein, eveneens in 1946 gepubliceerd bij dezelfde uitgeverij in New York. Meer dan tien jaar liet ik de prenten links liggen tot de immanente orde der dingen mij op het spoor bracht van een antiquaar in South Deerfield, Massachusetts USA, gespecialiseerd in judaïca Die bood namelijk een exemplaar aan van die Spinoza-kunstmap van Lichtenstein. Erg zeldzaam, die moest ik dus hebben!
Boeken bestellen in Trumpland en importeren in de EU kost geld en tijd, maar geduld wordt altijd beloond. De heer Schoen zond mij een exemplaar, dat er ook na 80 jaar nog bijna als nieuw uitzag. De Amerikaanse antiquaar is kennelijk ook een kunstminnend man, want op de meegezonden bladwijzer staat een fraaie portret-houtsnede van hem. Antiquaar Schoen
Een woordje over Isaac Lichtenstein, om hem wat beter te leren kennen en vooral ook om de Spinoza-prenten in de goede context te plaatsen. Op het web is over hem weinig te vinden: enkele korte teksten en één enkele foto die een vergroot detail is van een groepsfoto en daarom pover van kwaliteit.
Isaac Lichtenstein werd in 1888 in een Pools-joodse familie geborenLodz ( Łódź). Hij koos voor een kunstenaarsloopbaan. Eerst volgde hij les in de Pen School in Vitebsk (Wit-Rusland), opgericht door de joods-Jiddische kunstenaar Yudel (Yehuda) Pen in 1897. Het was de eerste joodse academie in Rusland waar o.a Chagall studeerde die later die academie overnam, en waar vele andere beroemde joodse modernistische kunstenaars opgeleid werden. Lichtenstein zette zijn kunststudies verder in Krakow.
Omstreeks 1900 belandt hij in Parijs, mondiaal centrum van kunst en cultuur. Hij sluit zich daar aan bij een groep geëmigreerde Oost-Europese joodse kunstenaars, die in Montparnasse in La Ruche (De Bijkorf) hun ateliers hadden en daar met anderen de École de Paris vormden. La Ruche is nog steeds een galerij en een plek waar een vijftigtal kunstenaars leven en werken. In 1912 stichtte hij daar met enkele medestanders Machmadim (= juwelen, kostbaarheden), een tekstloos kunsttijdschrift voor Jiddisch-joodse kunstenaars. Kort na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog verblijft hij in Londen. Daar zal hij in 1915 samen met Lazar Benson Ben Uri Isaac Lichtenstein, foto en zelfportret
oprichten, nu nog steeds een prestigieuze galerij en museum voor joodse kunstenaars.
a WO I verblijft hij in Londen, Polen, Parijs en Amerika. Na de Tweede Wereldoorlog vestigt hij zich in Amerika. Hij richt in New York het Machmadin Publisher House op, gespecialiseerd in Jiddische literatuur en kunst. Hij overlijdt er in 1981.
Lichtenstein participeerde in heel wat groepstentoonstellingen. Vier individuele tentoonstellingen zijn het vermelden waard:
1925: tentoonstelling in Vilnius, waar meer dan honderd werken werden bij elkaar gebracht: schilderijen, aquarelen, tekeningen en projecten 1931: tentoonstelling in Londen (Ben Uri) met schilderijen Voorplat Achterplat en etsen 1963: tentoonstelling in New York voor de 75ste verjaardag van de kunstenaar 1989: postume tentoonstelling in New York met schilderijen en tekeningen over Israël
Isaac Liechtenstein maakte deel uit van de Oost-Europese Jiddische cultuur en bleef gedurende zijn hele kunstenaarsloopbaan erg geïnteresseerd in die cultuur, die door de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog bijna werd uitgeroeid. Net als bij Chagall, een tijdgenoot is het werk van Lichtenstein een spiegel van die cultuur. Laten we nu de Spinoza-kunstmap van Lichtenstein wat van naderbij bekijken. Eerst een technische beschrijving.
Titel: Spinoza Eight Plates by Isaac Lichtenstein Artfolio Copyright, 1946, by Machmadim Art Editions, Inc., 104 Lexington Ave., New York, 16, N.Y. Lithographed in U.S.A By Litho House New York
Inhoud: drie ongenummerde dubbele bladzijden, een plaat per bladzijde, onderaan een of meer pentekeningen.
Voorplat: Spinoza-portret en face Achterplat: staande Spinoza in driekwart ***** De reeks van acht Spinoza-platen met de bijhorende pentekeningen is nooit eerder volledig op het web gepubliceerd. Ik publiceer daarom hierna de hele kunstmap met de pentekeningen en voeg er mijn interpretatie aan toe.
Vooraf
1 Op het voorplat van de kunstmap noemt Lichtenstein de afbeeldingen in de portfolio plates; onderaan op het voorplat vermeldt hij dat ze lithografed zijn; in het binnenwerk worden alle afbeeldingen paintings genoemd.... Hoe dit te begrijpen?
Ik ga ervan uit dat beroepskunstenaar Lichtenstein de technische betekenis van die termen kent. Ik kan derhalve niet anders dan besluiten dat de Spinoza- plates in zijn Artfolio litho’s zijn van schilderijen.
Helaas, van die schilderijen is weinig met zekerheid bekend. Gemini beweert dat Lichtenstein 8 grote olieverfschilderijen zou hebben gemaakt die bekend staan onder de naam Spinoza-suite of Spinoza-reeks. Omdat de kunstenaar wilde dat de reeks bij elkaar zou blijven, zouden die alle, aldus Gemini, in de jaren 1960 of 1970 geschonken of verkocht zijn aan een ‘instituut’... Ze werden ooit tentoongesteld in het YIVO-Institute for Jewish Research in New York en in het Spertus Institute for Jewish Learning and Leadership in Chicago die delen van Lichtensteins nalatenschap en archief bezitten. Op grond van het aantal werken kan vermoed worden dat het om de originelen van de 8 platen in de Spinoza-Artfolio die Lichtenstein in eigen uitgeverij publiceerde in 1946.
2 Lichtenstein beeldt van het Spinoza-verhaal drie basiselementen uit:
de figuur van Spinoza: zijn gelaat, eenmaal en face en eenmaal, driekwarts; tweemaal een staand portret en trois-quarts, (driekwartportret);
tweemaal de Spinoza’s ondervraging die leidt tot het afkondigen van de herem op 27 juli 1656;
tweemaal de zolderkamer van Spinoza aan de Paviljoensgracht in Den Haag.
3 Het portfolio (die wel een joodse ‘hoeden-opera lijkt) bevat een reeks sombere Spinoza-prenten die de beschouwer bevreemden. De figuren van de platen die ‘De ondervraging van Spinoza’ uitbeelden zijn onmiskenbaar Oost-Europese Asjkenazische Joden. De figuur die de kunstenaar ‘Spinoza’ noemt, gelijkt helemaal niet op Spinoza.
4 Lichtensteins uitgeverij Machmadim Art Editions Inc., New York, al eerder vermeld, publiceerde Simon L. Millners’ The Face of Benedictus Spinoza kort na de publicatie van de Spinoza-kunstmap. Ze kenden elkaar en zullen bij de productie van het boek ongetwijfeld samen over Spinoza hebben gepraat. Ik citeer enkele teksten uit Millner omdat die aan sluiten bij mijn algemene interpretatie van de platen.
5 Isaac Lichtenstein was een groot bewonderaar van Spinoza. Die bewondering blijkt niet alleen uit de realisatie in 1946 van een belangrijk kunstproject over Spinoza, maar ook uit de uitgave in hetzelfde jaar van Simon L. Millners’ boek The Face of Spinoza bij Lichtensteins uitgeverij Machmadim Art Editions Inc., New York, al eerder vermeld. Ik citeer enkele teksten uit Millner omdat ze mijn interpretatie van de platen ondersteunen.
******* Waarom koos Lichtenstein ervoor om de traditionele gelijkenis met de historische Spinoza op te geven?
In L. Millners The face of Spinoza staan 42 Spinoza-afbeeldingen: schilderijen, gravures en beeldhouwwerken. Aan het 'Opera-portret', dat er ook wordt in afgebeeld, wordt door de auteur geen bijzondere status verleend, hoewel hij expliciet zegt dat de uitgevers van de Opera Posthuma van 1677, die Spinoza persoonlijk hadden gekend, tevreden waren met de gelijkenis van de prent. Lichtenstein heeft voor de portrettering van Spinoza, net als vele voorgangers gebruik gemaakt van zijn artistieke verbeelding. Niemand die hem dat euvel zal duiden. Het is hem evident niet te doen om gelijkenis met de historische persoon van Spinoza, maar wel om de ‘eeuwige jood’ die in Spinoza schuilt en die bewaard bleef in zijn leven en denken ondanks alle levenstribulaties.
Millner: ‘It is of course, a misfortune that Spinoza lived in the age before photography. The craving to seek out the actual appearance of a genius we admire is a deep and legitimate one. We are most able to read our personal interpretation into the objective record made by the impersonal camera. Not that we must be overwhelmed by the perfect recording ability of the mechanical instrument as compared with the fallible insight of the artist. If a face is more than a mere concentration of physical elements unrelated to personality, then the unscientific work of the artist is apt to accomplish as much as the snapshot;’ (blz. 7, 8)
Lichtenstein werkte in de lijn van deze visie.
De omslag van de kunstmap Voorplat: portret de face van een joodse man, die de kunstenaar ‘Spinoza’ noemt. Het vergeestelijkt gelaat lijkt wel transparant. Alleen het ovale gelaat, de zware oogleden en de dikke lippen herinneren aan het traditionele Spinoza-portret, zoals het voortleeft in de herinnering van de Spinoza-community.
Millner: ‘The saint-like kindliness and benevolence of his disposition is well-known as his frugal, self-denying way of life’ (blz. 7, 8) Achterplat: driekwart staand portret van Spinoza, afgebeeld als jonge koopman met een opgerold bladje papier in de hand.
De inhoud van de kunstmap 1 Ik wijs erop dat in mijn exemplaar de drie dubbele bladzijden bovenaan niet zijn losgesneden, zodat ik precies weet in welke volgorde de platen, naar de wil van de kunstenaar, moeten worden ‘gelezen’. 2 De platen vertonen geen lineaire chronologie. 3 Ultraorthodoxe chassidische joden dragen zwarte hoeden, die samen met de zwarte jas en de riem een onderdeel zijn van hun traditionele religieuze kleding. De lange zwarte jas is een symbool voor de rouw om de verwoesting van de tempel in Jeruzalem en de diaspore van het joodse volk; het afwijzen van gekleurde kleding verwijst naar soberheid en bescheidenheid; de zwarte geweven gordel scheidt het bovenlichaam (geest en hart) van het onderlichaam (het puur fysiek van de mens); de zwarte hoed die boven op de keppel wordt gedragen is een dubbel eerbetoon aan het opperwezen, door het bedekken, het begrenzen van het eigen hoofd. Van puur religieuze gewoonte evolueerde het dragen van zwarte hoeden tot een gewoonte die in Oost-Europa door niet-religieuze en niet-orthodoxe joden werd overgenomen.
De eerste dubbele bladzijde Links: driekwartportret van Spinoza op latere leeftijd. Hij houdt een opgerold blad papier in de linker hand. Ik ga ervan uit dat de kunstenaar verwijst naar de denker-schrijver in Spinoza. In de 17de eeuw droegen opgeleide burgers o.a. literatoren en filosofen een collet boven op een eenvoudige zwarte mantel. Rijke burgers en edelen droegen kleurrijke kleding. Lichtenstein portretteert Spinoza als een lelijke, sombere persoon, bijna des duivels, zoals tal van tijdgenoten-tegenstanders hem ook begrepen en zagen. Rechts: Spinoza, zoals Isaac Lichtenstein hem verbeeldde en uitbeeldde. Wenkbrauwen, zware oogleden, vlezige lippen en haartooi doen denken aan de traditionele portretten. Pentekeningen: linkse plaat, drie leden van de Amsterdams-joodse Mahamad (bestuursraad) en aan de andere zijde, in oppositie, letterlijk en figuurlijk twee impressies van Spinoza; rechtse plaat, in wat groter formaat wederom een portretje van Spinoza.
lanhenigszins SaulTweede dubbele bladzijde
Links: The interrogation of Spinoza. De plaat stelt de beraadslagende leden van de Mahamad voor. De voorstelling bestaat uit twee groepen: aan de linkerzijde van de plaat, op de voorgrond en in volle daglicht, waarschijnlijk Rabbi Saul Levi Morteira (1596-1660), lang aangezien voor een van de leermeesters van Spinoza;op de achtergrond, in het halfduister, staat Spinoza, een blad papier in de hand, misschien een memo voor de ondervraging...? De dynamiek van de voorstelling: er werd een vraag gesteld aan Spinoza. Zijn antwoord wordt onderzocht door Morteira die aandachtig in een boek leest, de beraadslagende leden van de raad wachten op de bevindingen van het lid op de voorgrond, dat naarstig in een dik boek bladert, de Bijbel of een of ander joods religieus geschrift...
Rechts: Spinoza in his Attic chamber. Spinoza aan het werk in zijn zolderkamer in Den Haag. De opbouw van de prent bestaat uit twee delen. Het linker deel van de prent toont zijn werktafel. Op de achtergrond ervan een schrijfpluim, een kaars en enkele boeken, op de voorgrond manuscripten van de filosoof. Het rechter deel van de prent beeldt Spinoza uit, lezend in een boek dat hij in de rechterhand houdt. Hij droomt erbij weg: filosofische gedachten van anderen genereren nieuwe eigen filosofische gedachten. Pentekeningen: linkse plaat: Rabbi Morteira en leden van de Mahamad. Rechtse plaat: twee vlotte, sierlijke tekeningen die Lichtensteins Spinoza uitbeelden.
De derde dubbele bladzijde Links: The face of Spinoza. Op een vierkante tafel staat een vaas met twee bloemen. De rechtse herinnert aan de roos op het zegel van Spinoza. Naast de vaas liggen drie gesloten boeken. Vooraan op de tafel ligt een geopend boek, met een witte aarden pijp. Twee andere aarden, een bruine en een witte, liggen op een blad papier. Rechts aan de muur hangt een afbeelding,‘The face of Spinoza’, naar de bekende miniatuur, geschilderd op koper en toegeschreven aan Spinoza's huisbaas Hendrik van der Spijck.
De fraaie pentekening onderaan de plaat stelt ‘het gelaat van Spinoza’ voor, uiteraard met zwarte hoed. Rechts: The interrogation of Spinoza. De kunstenaar groepeerde de leden van de joodse raad in drie groepen. Drie vierden van de voorstelling wordt in beslag genomen door de leden van de Mahamad in vergadering. Op de voorgrond: vooraan zitten de drie geleerdste Schriftgeleerden, ze buigen zich over de teksten; op het achterplan links scheiden zich een tweetal leden af van de groep, waarschijnlijk de Rabbi’s die Spinoza les gaven in Ets Hajim. Het eerste vierde van de prent wordt in beslag genomen door de jonge Spinoza die er handenwrijvend, wat beteuterd, bijstaat en de rug keert naar de raad.
De voorstelling op de plaat wordt verlicht via een groot raam op de achtergrond: de sterkste belichting valt op een massa geopende joodse boeken in het centrum van de voorstelling, die de schuld of onschuld van Spinoza moeten aantonen. Hij komt er netjes voor, de zwarte hoed schuinrechts op het hoofd, kanten collet en kanten mouchettes. Pentekeningen: links alweer een fraaie gepentekende voorstelling van Spinoza; rechts twee gepentekende versies van de beraadslagende leden van de joodse raad.
****** De serie schilderijen van Isaac Lichtenstein, die bekend staan als de ‘Spinoza-suite of de Spinoza-reeks’ is spoorloos. Vermoedelijk heeft dat ook te maken met het feit dat de werken waarschijnlijk in joodse handen zijn en dat Spinoza voor een grote meerderheid van hen een afvallige en een verrader is. Dat we ze niet kunnen bewonderen is bijzonder jammer, want het zijn de belangrijkste kunstwerken die in de twintigste eeuw over Spinoza werden gemaakt omdat ze tot het rijpe werk behoren van een toch wel belangrijk joods kunstenaar en omdat ze, vanuit joods oogpunt, een zeer persoonlijke interpretatie geven van hét sleutelmoment in het leven van onze Amsterdams-joodse filosoof. Gelukkig kunnen we ons via Lichtensteins kunstmap nog een idee vormen van de originele schilderijen al missen we het originele kleurenspel.