Volledige tityel: Nieuw licht over Spinoza's wijsbegeerte met een aanhangsel* over verschillende lezingen in de Ethica door dr. W. MEIJER *dit aanhangsel wordt hier niet afgedrukt. de paragrafering van het origineel werd behouden.
Als een merkwaardigheid voor Rijnsburg zij hier allereerst vermeld dat Prof. BLOK in de Bijdragen van Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde van dit jaar niet alleen het dorp benoorden en bezuiden de Vliet gelegen. waar SPINOZA gewoond heeft, maar ook nog de Burcht van Leiden met dien naam begiftigde. Behalve den strijd over de twee kerken, hebben wij er dus ook nog een over de twee namen.
In ons overzicht van de Spinozistische letteren willen we heden vooral stilstaan bij de Inedita van CARL GEBHARDT, die in 1916 verschenen zijn bij CARL WINTER.
Reeds in mijne vertaling der Ethica en der Brieven bij S. Van Looy, had ik mij veroorloofd eenige tekstverbeteringen in overweging te geven, waaraan tot dien tijd niemand gedacht had. Prof. LAND had dit nagenoeg geheel overbodig geacht en slechts een paar gissingen van Dr. H. Gorter overgenomen. Dr. LEOPOLD zette dit werk voort en thans komt Dr. GEBHARDT ons in zijn Inedita Spinozana een geheele reeks van afwijkende lezingen brengen, die hij hoofdzakelijk uit de vergelijking van de Hollandsche en de Latijnsche Ethica heeft bijeengegaard. Ook voegt hij daarbij een merkwaardige verbetering van den tekst van het Godgel.-Staatk. vertoog.
Ook door mij was eene vergelijking der beide oudste uitgaven ter hand genomen en aangezien ik nog geen gelegenheid heb gevonden, die elders ter kennisse te brengen, zij ‘t mij vergund daarvan hier ter plaatse iets mee te deelen.
Achter dit verslag zullen de voornaamste plaatsen, waar verschil blijkt, worden opgesomd.
In de oudste Holl. vertaling van L. MEIJER staan op den kant de voornaamste woorden van den tekst zorgvuldig in het Latjjn vermeld, zooals deze schrijver ook had gedaan bi zijne vertaling van het Godgeleerd-Staatkundig vertoog, waarover van zijn opvolger HANS JURGEN VAN DER WEYL, te Bremen zich blijkens de Voorrede van 1694 grootelijks geërgerd had Deze uitgever meende die handelwjize aan waan- wijsheid te moeten toeschrijven. Wat MEIJER er werkelijk mee bedoeld heeft, is ons niet duidelijk, maar levert ons in elk geval het bewijs, dat de Holl. vertaling een ander handschrift ten grondslag had dan de overgeleverde Latijnsche (zie ook Inedita 21). De woorden op den kant toch kloppen niet altijd met de ons bewaarde Latijnsche editie, zoodat we nu feitelijk twee teksten bezitten.
De verklaring van dit feit der dubbele teksten door Dr. GEBHARDT gegeven, schijnt mij alleszins voldoende.
Nu heeft in Frankrijk Prof. COLONNA D'ISTRIA onlangs uitgegeven de vertaling der Ethica van HENRI DE BOULAINVILLIERS. Ook deze verschilt in sommige opzichten met onzen Latijnschen tekst. Prof. D'ISTRIA zegt in 't Eerste Appendix dat deze afwijkingen te wijten zijn aan de vertaling van BOULAINVILLIERS.
Niet onmogelijk zou het echter zijn, dat ook hij een anderen tekst in handen gehad heeft. In dat geval zouden wij thans drie teksten bezitten. Dit heb ik nog niet kunnen vergelijken.
De opheldering van SPINOZA's oordeel over het N.T. door GEBHARDT uit MEIJER's Philosophia Scripturae interpres getrokken, is zeer belangrijk. Op verschillende plaatsen doelt LOD. MEIJER er op, dat er volgens hem een groot man in aantocht is, die DESCARTES in elk opzicht zal overtreffen (men zie bijv. het einde van den Epilogus). Ook uit VAN TIL’S Voorhof heeft GEBHARDT zeer sprekende uitingen van SPINOZA weten te ontdekken betreffende den Bijbel. die veel kernachtiger zijn dan die welke ons in het Godgel.-Staatk. Vertoog bewaard zijn, hetgeen ons te meer doet betreuren, dat zijn Apologie in 't Spaansch is verloren gegaan. Volgens die opmerking zou SP. zijn meer doortastende kritiek later gewijzigd hebben. Mogelijk is dit wel, maar dan te verklaren uit de tijdsomstandigheden, waarin het laatste geschrift werd opgesteld, en niet uit het karakter van staatkundig partijschrift door Dr. GEBHARDT nog altijd aan het Godgel.-Staatkundig Vertoog ten onrechte toegeschreven. De Apologie was een persoonlijk verweer, geschreven onmiddellijk na den ban. Het vertoog was eene geleerde verhandeling meer dan 10 jaren later in het stille Voorburg uitgegeven. Dit verklaart genoeg.
Over ‘t begrip conscientia bij SPINOZA geeft GEBHARDT ons welkome opheldering. Inderdaad heeft dit woord bij SP.de beteekenis die de Romeinen er aan hechten, een zeker algemeen bewustzijn van zaken geheel verschillend van het door de Christenen aldus genoemd ‘geweten’.
De verbetering in het Godgel.-Staatk. Vertoog aangebracht in Caput VIII van de eerste editie 1S een buitengewone aanwinst voor SPINOZA's nalatenschap. Zooals ik reeds vroeger noteerde, treft Prof. LAND hiervoor echter geen verwijt. Zijn uitgave van het Tractaat was reeds ter perse, toen hij de vier drukken ontdekte, waarin het oorspronkelijke verschenen was.
Ten slotte heeft Dr. GEBHARDT ook nog het Tractatus Politicus en de Emendatione Intellectus met de Holl. Vertaling vergeleken. Uit die vergelijking blijkt volgens hem, dat SPINOZA in later tijd 't woord anima door mens heeft vervangen en dat dus de vertaling van het woord mens door ziel niet te verdedigen is.
't Is waar, dat in de Holl. vertaling der Emendatio ,geest’ in die der Ethica echter altijd ,ziel’ staat. De Emendatio is een der eerste geschriften van SPINOZA; de Ethica en 't Staatkundig Vertoog zijn de laatste.
In het Politiek Tractaat VI--19 wordt ook mens door ziel vertaald, enin de verhandeling ,van God, denmensch en deszelf`s welstan’ noemt LOD. MEIJER in den Epilogus: de Deo, anima rationali et summa hominis felicitate.
Dr. GEBHARDT meent, dat in Duitsch althans. Geist het juiste woord is. Volgens mij is mens als idee van ‘t lichaam, van niet zonder dit lichaam te denken en moet dus bij ons Mens door ziel vertaald worden. Mens quatenus intelligit (zonder betrekking tot 't lichaam) aeternus cogitandi modus est. Zie Dl V St. 40 Opmerking.
Anima wordt zoowel in stoffelijken als in geesteljken zin gebruikt, mens heeft niets lichamelijks, al is 't er mee verbonden. Zie: Beginselen der Wijsbegeerte Dl I Def. VI.
Het woord geest doet aan iets denken, dat geheel van 't lichaam gescheiden is en beter past in een idealistisch stelsel dan in een echt monistisch zooals dat van SPINOZA. Merkwaardig is dan ook, dat alle voorgangers zich van het woord ziel bediend hebben in Frankrijk, Duitschland en Holland. Mijn gevoelen wordt gedeeld door Dr. LEOPOLD, die meende dat in 't Duitsch Geist, doch bij ons Ziel beter paste: en door Prof. VAN DER WIJCK, die met mij van oordeel is, dat de Holl. vertaling ‘zieľ moest zijn.
Ik geloof, dat SPINOZA van een objectieve en een absolute Geist, waarvan Dr. GEBHARD spreekt op blz. 24, niets zou begrepen hebben. Daarvoor kon hij dan ook 't woord ,mens' niet gebruiken.
De belangrijkheid der ,Inedita' noopte ons iets langer daarbij stil te staan.
In de Dissertatio van WITTICHIUS, waarvan ik in 1917 sprak, werd ook beweerd, dat de Magni CartesiiManes door MARESIUS zoude geschreven zjjn. In ‘De Tijdspiegel’ van 1916 heb ik medegedeeld, dat mij toen geen druk van dit werkje bekend was. Onlangs heb ik laatstgenoemd boekje weergevonden in een zeer merkwaardige verzameling Cartesiana, aanwezig in de bibliotheek der Utrechtsche Hooge- school.
De heer Dr. V. SOMEREN, de bibliothecaris, was zoo welwillend voor mij te onderzoeken, of dit geschrift overeenkwam met de Querela, destijds schrifteljk door DESCARTES uit Egmond aan den magistraat te Utrecht ingeleverd. Daardoor kreeg ik de verzekering, dat de Cartesii Manes van dit geschrift een afdruk ziin en vervalt dus mijn gissing in den ‘Tijdspiegel’ dat DESCARTES zelf dit stuk na zijn zonderlinge verdwijning uit Stockholm zou hebben uitgegeven. Of MARESIUS dit gedaan heeft, kan ik niet bewijzen.
GEORGE STUART FULLERTON heeft een boek gegeven over Spinozistic Immortality, dat van veel studie getuigt. Hj beijvert zich in SPINOZA's Ethica telkens tegenstrjjdigheden op te merken tusschen het eerste Boek en de overige, alsmede tusschen de Emendatio en de Ethica zelve.
De titel van 't werk toont al terstond. dat de schrijver zich niet kan stellen op het standpunt van SPINOZA. Deze heeft nooit aan ‘Immortality" gedacht, wel aan ‘eeuwigheid’ der ziel.
Wie meent, dat de ziel na den dood in aardschen vorm weer verschjjnen kan aan aardsche lichamen, zoaals de spiritisten doen, spreekt van ,Immortality’. SPINOZA daarentegen meende, dat de mensch in staat was zich denkbeeldig te vereenigen met het wezen der dingen, en zoodoende met God; voor zooverre hij dit kon, nam hij deel aan 't goddelijk leven en kon dus als eeuwig worden beschouwd. Dit nu is geen herinnering en allerminst aan tijd gebonden en moet dus geheel afgescheiden van ons aardsch bestaan worden gedacht. Noch PLATO's, noch der theosofen voorstelling van de ziel heeft iets met die van SPINOZA gemeen. Zoodoende kan FULLERTON ook niet de Universalia van de essentia onderscheiden en spreekt hij gedurig van twee werelden, zooals KANT ook deed, waardoor hij volstrekt met SPINOZA in tegenspraak komt, voor wien de natuur God is en buiten God niets bestaat noch gedacht kan worden.
SPINOZA kent de attributen alleen uit de ervaring (Def, IV: quod intellectus de substantia percipit) en heeft getracht in de Emnendatio inductief te komen tot zijne wereldverklaring. Dit is hem niet gelukt (zie Eth. II St. 10 opm.) en toen heeft hij die vervangen door de hypothese van 't Aleene. De psychologie waarvan DESCARTES uitging, voldeed hem evenmin als de verklaring ex creaturis, die de verschillende godsdiensten hadden gezocht. Ipse incepit a Deo.
Het onderscheid tusschen essentie en existentie vond hij dus opgeheven in God, maar bleef bestaan voor onze zintuigelijke waarneming of de imaginatie en al wat daarmede samenhing. Dit standpunt nu vereischt voor alle dingen erkenning van 't kritisch realisisme, dat in den laatsten tijd gelukkig met reuzenschreden veld wint. De vertwijfeling, waarin vele denkers geraakt waren door de heerschende mening, dat we alleen in een ideale wereld leefden en alle verschijnselen schijn waren, waardoor het geloof in alle wetenschap ons dreigde te ontvallen, bracht hen ten slotte weer tot de werkelijkheid terug. Wijsgeeren als KULPE, VERWORN, MESSER en HERBERTS zijn ons ieder op zijn wijze voorgegaan om weer vertrouwen te stellen op de vermogens, die ons gegeven zijn, teneinde waarheid van dwaling te onderkennen, evenals we in de vervaardiging van de meest ingewikkelde werktuigen zijn geslaagd door eenvoudig te beginnen met onze handen uit te steken. Dit is de methode door SPINOZA in de Emendatio aanbevolen. Het geloof aan de kennis der werkelijkheid neemt hand over hand toe en daarmede ook de kans, om de wijsbegeerte van Sp. te begrijpen, die ofschoon verre van onnoozel (naïef) realistisch te zijn, toch volstrekt niet geloofde in een schimmenwereld te leven en daarom volstrekt een niet wanhoopte om de unio quam mens habet cum tota Natura weer te vinden.
Maar behalve deze grondleggende overweging, door 't realisme ons verstrekt, zijn we thans nog in 't bezit van andere hulpmiddelen gekomen, ter betere verklaring van SPINOZA's wijsgeerig stelsel. Achtereenvolgens verschenen SPINOZA'S ‘Terminologie’ van GUSTAV THEODOR RICHTER te Leipzig o ,Spinoza Redivivus' bij MAX ROSENSTEIN te Berlijn uitgegeven.
Beide werken zijn slechts in eerste aflevering verschenen. We kunnen dus over hun inhoud niet oordeelen.
De ‘Terminologie’ geeft ons echter nu reeds kostelijke gegevens te verklaring van de scholastische uitdrukkingen, die in SPINOZA's werk telkens voorkomen. Van de meesten wordt ons getoond wat zij oorspronkeljk beteekenden en dan in welken zin zij door SPINOZA zijn gebruikt. FREUDENTHAL heeft hiertoe reeds den weg gewezen; de schrijver der ,Terminologie’ zet dit werk met groote kennis van zaken voort, De Neue Philosophische Bibliothek die ‘Spinoza Rediv vus’ uitgeeft, belooft ons geheel nieuwe inzichten te leveren in diens wereldbeschouwing en daarmede zoowel onervarene als verachters der philosophie den rechten weg te wijzen.
Er zijn inderdaad nieuwe gezichtspunten in dit werk aan te wijzen, We moeten evenwel afwachten, wat het ons brengen zal.
In elk geval staar we nu, zooals ik reeds in mijn voordracht over 't Godgeleerd-Staatkundig Vertoog verleden jaar aanstipte, geheel nieuwe studie van SPINOZA's stelsel, waartoe toch ieder die wijsgeerig wil leeren denken, zich allereerst te wenden heeft.
Verschillende lezingen van den tekst der Ethica, Dit deel van Meyers’ tekst, in het origineel van blz. 8-16, wordt hier niet gereproduceerd;