Het lijkt me nuttig en dus zinvol om de stof die in ‘Spinoza en de Barok’ aan bod komt, te situeren in het kader van de Algemene Europese geschiedenis en de geschiedenis van de Verenigde Republiek (eigenlijk: Republiek der Zeven Verenigde Provinciën).
Ik beperk me hier, kort en veralgemenend, tot de belangrijkste krachtlijnen van die eeuw en orden de historische stof in het kader van een aantal maatschappelijke domeinen.
Versailles, zetel van macht
1 Het politiek domein.
In de 17de eeuw ontwikkelt zich de ‘moderne staat’, waarvan de eerste aanzetten al dateren uit de zestiende eeuw. Kenmerkend voor die staat is, het bestaan van een duidelijk machtscentrum van waaruit het land wordt bestuurd, bv. het paleis van de koning, dat het een ontwikkeld bestuurs-en gerechtelijk apparaat heeft, dat het beschikt over een landelijk georganiseerde belastingomslag en over een ‘staand leger’.
De overwegende staatsvorm is de monarchie bestuurd door een vorst, die regeert op grond van zijn adellijke prerogatieven en die -in de lijn van een millennia oude traditie-zichzelf beschouwt als volstrekt soeverein en vertegenwoordiger van God op aarde. De theologische en filosofische grondslag van de soevereiniteit werd door de Franse jurist Jean Bodin (overl. in 1596) gefundeerd in zijn Les Six Livres de la République (1576), een boek dat in de 17de eeuw in Europa zeer gezaghebbend was.
De politiek van 17de eeuwse vorsten om hun macht ‘absoluut’ te maken d.w.z. zonder beperkingen en om de wetgevende, uitvoerende en gerechtelijke macht in zich te verenigen, veroorzaakte conflicten met inspraakorganen die wortelden in de middeleeuwen. In de Nederlanden krijgt het absolutisme van de Habsburgse Filip II af te rekenen met een volksopstand die zich 80 jaar voortsleept; in Engeland verloor Karel II Stuart er letterlijk het hoofd bij en werd een republiek, het Protectorate, (1653–1659) ingesteld onder Oliver Cromwell; de Glorious Revolution (1688-1689) eindigde met een overwinning van het Engels parlement en de vervanging van James II door Mary II Stuart en Willem III van Oranje Stadhouder van Holland. Er ontstond een constitutioneel en parlementair systeem dat de absolute macht van de vorst onmogelijk maakte.
In de 17de eeuw bereikt in Frankrijk de monarchie als staatsvorm zijn hoogste top met het koningschap van Lodewijk XIV, de Zonnekoning, die bestuurt vanuit zijn somptueus paleis in Versailles en waarvan de regeermethode en hofstijl een model zijn voor tal van Europese vorsten.
Hoewel de monarchale staatsvorm in Europa de regel was, waren er uitzonderingen. De belangrijkste en merkwaardigste was de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (VR). Zeven van de zeventien provinciën in de Nederlanden werden in 1648 door het Verdrag van Münster erkend als onafhankelijke, soevereine staat, die én een republiek was én een statenbond.
Wat het staatsbestuur betreft regeerden vorsten-alleenheersers uiteraard niet alleen: ze deden een beroep op een ‘eerste-minister’, op ministers met ‘portefeuille’ en op adviesraden waarvan ze de leden zelf benoemden. De finale beslissing kwam uiteraard uitsluitend en alleen toe aan de vorst.
De vorstelijke gewoonte die in de 16de eeuw in zwang kwam om in bestuur en administratie meer en meer adellijke bestuurders te vervangen door goed opgeleide burgers zette zich door in de zeventiende eeuw. In Frankrijk ontstond hierdoor naast een noblesse d’ épée ook een noblesse de robe. Onder Lodewijk XIV werd in 1667 in Parijs de eerste moderne politieorganisatie ter wereld opgericht. Andere Europese landen volgden.
In de VR, die een bond van zeven soevereine staten was, werd het bestuur gedeeld door adel en rijke kooplui, regenten genoemd. Alle staten waren vertegenwoordigd in de Staten-Generaal. De Raadspensionaris (een soort eerste minister) en de Stadhouder (altijd een lid van het huis van Oranje) waren er de belangrijkste bewindvoerders. Het was de pensionaris van de Staten van Holland, het belangrijkste gewest, die het ambt van Algemeen Raadspensionaris bekleedde.
De Republiek verkeerde het grootste deel van de 17de eeuw in woelige wateren: niet alleen was er religieuze verdeeldheid in het hervormde kamp, maar bovendien was de machtsstrijd tussen regenten en de ‘Oranjepartij’ een factor van politieke onstabiliteit en geweld.
De VR stond in het toenmalige Europa bekend als ‘tolerant’ t.a.v. religie en politieke opvattingen, maar in belangrijke mate was die verdraagzaamheid het gevolg van de decentralisatie van het bestuurlijk-en gerechtelijk apparaat en ook van desorganisatie en laksheid op plaatselijk vlak. Zeker is, dat het geestelijk klimaat in de VR meer dan elders in Europa (denk aan Frankrijk!) open en tolerant was en ruimte bood, aan wie omzichtig was, voor vrijheid van denken en publiceren.
2 Het militair domein.
De 17de eeuw is een van de meest oorlogszuchtige eeuwen in de Europese geschiedenis. Slechts zeven jaren van die eeuw waren zonder oorlog: 1610, 1669-71, 1680-1682. Het hoeft geen betoog dat de aanhoudende oorlogshandelingen in het 17de-eeuwse Europa de menselijke en materiële ellende erg groot hebben gemaakt en vast ook hebben bijgedragen tot het onzeker levensgevoel in die eeuw.
Er voltrok zich in die eeuw ook een militaire omwenteling: een ‘moderne staat’ had vanzelfsprekend ook behoefte aan een ‘modern leger’. Moderne staten organiseren een staand leger, d.w.z. een leger dat altijd paraat staat in geval van oorlog. De troepen verblijven voortaan in ‘kwartieren’ (kazernes) en ontvangen van de overheid ‘soldij’. De oude gewoonte om een beroep te doen op huurlingen nam af maar verdween niet, denk aan Wallenstein (overl.1634) in de Dertigjarige Oorlog. In vredestijd werden de troepen dagelijks fysiek getraind, gedrild in het hanteren van vuurwapens en geoefend in militaire tactieken.
In de 17de eeuw nam het belang van blanke wapens (zwaard, degen, sabel, etc.) af ten voordele van vuurwapens, musketten, haakbussen, kanonnen, mortieren, kartetsen etc. De infanterie bestond, als voorheen uit piekeniers, uitgerust met kuras, zwaard en pieken van 3 tot soms 5 meter lang. Piekeniers werden ingezet tegen cavalerieregimenten. De cavalerie werd hervormd en heringedeeld in kurassiers, karabiniers en dragonders alle met vuurwapens en zwaarden uitgerust. Musketiers waren bewapend met zware musketten die op een vork rustten om te kunnen worden afgevuurd. Het vuurslot van de musketten werd over de jaren verbeterd en tegen het einde van de eeuw werden musketten ook voorzien van bajonetten, zodat het geweer een vuur-en steekwapen werd. Ook de artillerie-eenheden werden in de 17 de eeuw getransformeerd: hun aantal, vuurkracht en draagwijdte namen toe. Die evolutie bracht een omwenteling te weeg in de vestingbouw om de steden, vaak langdurig belegerd, beter tegen het vijandelijk vuur te beschermen. De middeleeuwse muren werden vervangen door vestingstelsels met aarden wallen, bastions, grachten. In de VR waren van Coehoorn en de Bruggeling Simon Stevin bekende militaire bouwmeesters. In opdracht van Lodewijk XIV bouwde Vauban in Frankrijk op 12 strategische plaatsen zijn stervormige stadsversterkingen.
Tijdens de eerste helft van de 17de eeuw had Europa af te rekenen met twee langdurige oorlogen die een hoge prijs aan mensenlevens kostten, die de economie van de oorlogvoerende landen verzwakten en die ook na afloop van de vijandelijkheden nog lang demografische en economische gevolgen hadden. In de Nederlanden woedde van 1568 tot 1648 de Tachtigjarige Oorlog die ontstond uit een volksopstand, geleid door de lokale adel en gericht tegen het absolutistisch bewind van hun landsvorst, Filips II van Spanje. De Dertigjarige Oorlog begon in 1618 als een lokaal religieus-politiek conflict in Praag en deinde uit tot een algemeen Europese oorlog. Die oorlog had een verwoestende uitwerking in het Heilig Roomse Rijk (Duitsland) en had ook desastreuse gevolgen in tal van andere Europese landen. Naar schatting kwamen ongeveer 8 miljoen mensen om. De Verdragen van Westfalen (met o.a. het verdrag van Münster) stelden in 1648 een einde aan beide oorlogen. In de tweede helft van de 17de eeuw was de VR, in feite een dwergstaat aan de Noordzee, uitgegroeid tot een economische reus, die de wereldhandel domineerde en omnipresent gaf op alle wereldzeeën. Dat wekte na-ijver en rivaliteit op bij territoriale-en zeemachten als Engeland en Frankrijk.
Van1652 tot 1672 vochten de VR en Engeland drie zeeoorlogen uit, met wisselend succes voor de Republiek, dankzij geniale admiraals-generaals als bv. De Ruyter. Toen de Glorious Revolution in 1688 Willem III van Oranje op de troon van Engeland bracht, ontstond er een personele unie tussen beide landen en werden ze uiteindelijk bondgenoten... In dezelfde periode ontstond er ook een groeiende tegenstelling tussen Frankrijk onder Lodewijk XIV en de Republiek. Die werd gehinderd door de economische politiek van Frankrijk en zijn streven naar natuurlijke grenzen, wat een verovering van delen van de Zuidelijke Nederlanden impliceerde. De oorlog brak uit in1672, een jaar dat in de geschiedenis van de VR bekend staat als het ‘rampjaar’. De Fransen, Engelsen ondersteund door troepen van de bisdommen Münster en Keulen openden vier fronten; de moord op de gebroeders De Witt veroorzaakte chaos en geweld, en het leger was danig verzwakt. De Verdragen van Nijmegen stelden in 1678-1679 een einde aan de vijandelijkheden en regelden een aantal territoriale, economische en religieuze kwesties die al bij al gunstig uitvielen voor de Republiek.
In 1780 brak de Vierde Engels-Hollandse Zeeoorlog uit die door de Vrede van Parijs in 1784 werd afgesloten. Die vrede luidde het einde in van de wereldmacht van de Republiek.
3 Het economisch domein
In grote delen van Europa werd de 17de-eeuwse economie geteisterd door oorlogen, vooral de exceptioneel desastreuze Dertigjarige Oorlog, door pestilenties, misoogsten en stijgende prijzen, veroorzaakt door een te veel aan edel muntmetaal (tot ca. 1650). De armen in Europa betaalden een zware tol. Hoewel de economische situatie op het Europese continent van land tot land en zelfs van regio tot regio sterk verschilde, kunnen toch globale tendensen worden vastgesteld. Een viertal hieronder. Het vroeg-kapitalisme, waarvan de wortels teruggaan tot het pre-kapitalisme in de laatmiddeleeuwse steden, ontwikkelt zich verder in de loop van de 16de en de 17de eeuw. Er ontstaan grote maatschappijen op aandelen, die met innovatieve technieken een intercontinentale zeehandel organiseren.
Mondialisering van de handel. In de 17de eeuw zet de globalisering van de wereld zich door. Er ontstaat een wereldmarkt die zich over alle continenten uitstrekt. Landen als de Verenigde Republiek, Engeland, Frankrijk, Spanje, Portugal, planten hun nationale cultuur over naar overzeese kolonies, die ze organiseren en administreren in het belang van de eigen consumptie, nijverheid en handel. De specifieke context en de nieuwe uitdagingen die eigen zijn aan intercontinentale handel, doen het laatmiddeleeuws stedelijk kapitalisme van aard veranderen: kooplieden-ondernemers werken samen in het kader van grote compagnieën op aandelen, waarvan de aandeelhouders samen winst- en verlies delen. In de 17de eeuw bloeide en zeer lucratieve internationale handel in zwarte slaven die vooral uit Afrika kwamen. Verwonderlijk is het om vast te stellen dat christelijke zowel als moslim slavenhandelaars én Europese handelscompagnieën zonder al te veel morele en religieuze bezwaren kapitalen verdienden aan deze wrede en inhumane handel.
De Atlantische Oceaan treedt in de plaats van de Baltische Zee en de Middellandse Zee die beide economisch minder belangrijk worden.
Protectionistische politiek overweegt in de 17de eeuw. Veel Europese staten volgen op dit vlak het voorbeeld van Frankrijk, waar in opdracht van Lodewijk XIV een mercantilistische politiek wordt gevoerd. Het mercantilisme is een vroegmoderne economische theorie die stelt dat de rijkdom van een land een functie is van het volume aan edele metalen die het bezit. Om dat volume te vergroten wordt de export aangespoord en de import beperkt. De overheid stimuleert de eigen nijverheid en landbouw en remt de invoer af door tollen en belastingen. Zo wordt de eigen economische autonomie bevorderd.
De landbouw blijft in de 17de eeuw de basis van de Europese economie, maar ook op dit domein voltrekt zich een omwenteling. Hoewel in grote delen van Frankrijk en in Oost-Europa de feodale landbouwstructuren en de traditionele landbouwmethodes (o.a. het drieslagstelsel), blijven voortbestaan, treden in de Lage Landen en in Engeland belangrijke vernieuwingen op in de sector: wisselbouw en betere bemesting leidde tot verhoogde productie; het aantal grond bezittende boeren werd groter, wat de opbrengst gunstig beïnvloedde; het vee werd beter verzorgd, zodat melk- en vleesproductie toenamen. De verhoogde landbouwproductie maakte het mogelijk om landbouwoverschotten te verhandelen, denk bv. aan de graanhandel, die in Europa een internationale dimensie aannam.
Ook de nijverheid zette flinke stappen voorwaarts. Door de sterke stijging van de vraag werden nieuwe productie-eenheden en nieuwe productiemethoden ontwikkeld: naast de traditionele huisateliers op het platteland en in de steden die produceerden voor kooplieden-ondernemers, ontstonden aan de stadsranden en op het platteland ‘manufacturen’, voorlopers van onze fabrieken. In die manufacturen, waar handarbeid overwoog, werkten talrijke arbeiders onder toezicht van ondernemers en werd door arbeidsdeling en specialisatie de productie opgevoerd. Wind- en watermolens waren in de 17de eeuw dé energiebronnen: ze werden ingezet in diverse sectoren: in de land bouw voor het bemalen van polders, voor het malen van graan, voor het persen van olie, voor het bereiden van verfpigmenten; in de papiernijverheid en in de houtzagerijen. In de textielindustrie werden de weefgetouwen dermate verbeterd dat aan de al maar stijgende vraag kon worden voldaan.In de middeleeuwse steden werd alle handel en nijverheid gereglementeerd door gilden en ambachten, maar in de 16de en 17de eeuw verloren die corporaties veel aan invloed, mede door het ontstaan van tal van nieuwe sectoren.
De Amsterdamse beurs (P.J. Saenredam 1609) De Amsterdamse korenbeurs ca. 1732 De handel . De middeleeuwse handel was een plaatselijke, regionale en interregionale handel. In de loop van de 16de en de 17de eeuw ontstaat, als gezegd, geleidelijk een wereldwijd handelsnetwerk: Azië leverde specerijen o.a. peper, kruidnagel, nootmuskaat en luxeproducten als porselein en zijde. Slaven en edele metalen, vooral goud, kwamen uit Afrika. Uit de nieuwe wereld werden o.a. katoen, suiker, tabak en huiden ingevoerd. Door zijn koloniale handel ontwikkelt Londen zich snel tot een mondiale handelsmacht en en werpt zich op tot concurrent van Amsterdam . In de Verenigde Provinciën deed zich tussen ca. 1600 en ca. 1650 een economisch mirakel voor: Amsterdam stond in Europa aan de spits van de economische evolutie, zowel op commercieel als op financieel gebied. De stad werd al snel na de val van Antwerpen (1585) de eerste handelsmetropool van Europa. De mondiale handelsmacht van de VR ontwikkelde zich uit de ‘moedernegotie’, d.w.z. haar handelsactiviteiten met het Oostzeegebied (het Balticum) vooral met Polen en Oost-Pruisen. Er werd massaal graan en hout naar de Republiek getransporteerd, wat een stabiele economie waarborgde, een snelle aangroei van de bevolking mogelijk maakte, en -uitermate belangrijk- die de snelle uitbouw van een handelsvloot bewerkstelligde, die uiteindelijk de wereldzeeën zou gaan beheersen. Amsterdam fungeerde voor Europa als ‘stapelmarkt’, d.w.z. als een stedelijk pakhuis waarin kooplieden vanuit heel de wereld hun goederen tegen betaling konden opslaan, om ze later verder te vervoeren of te verkopen in meer gunstige omstandigheden. Amsterdam beschikte over een vloot van misschien wel 1000 schepen, de zogeheten ‘fluiten’, waarmee dag in dag uit onafgebroken goederen werden af-en aangevoerd. In 1609 werd in Amsterdam de Amsterdamse wisselbank opgericht een nieuwe financiële instelling die de wereld verbaasde: de bank regelde internationaal het valuta verkeer en regelde voor haar klanten (kooplieden en ondernemers) internationale betalingen van enorme bedragen zonder dat er munten bij te pas kwamen. Amsterdam bezat twee beurzen, d.w.z. overdekte markten voor kooplieden zoals die in Antwerpen en Londen bestonden. In 1611 werd aan het Rokin de allereerste aandelenbeurs opgericht: het begin van het beurskapitalisme! Er bestonden ook gespecialiseerde beurzen waarvan de voornaamste de korenbeurs was aan Nieuwezijde van het Damrak (1617).
De overheden stimuleerden het ontstaan van handelsmaatschappijen waarvan de aandeelhouders privaat-personen waren. In Amsterdam bevonden zich de bestuurszetels van grote handelscompagnieën o.a. die van de VOC (de Verenigde Oost-Indische Compagnie, 1602) en die van de WIC (de West-Indische Compagnie, 1621) die een beide een machtig commercieel-militair imperium bestuurden. Door hun technisch-financiële kennis én hun ondernemerschap hadden vele Amsterdamse kooplieden ook een aandeel in de oprichting van dergelijke vennootschappen in Engeland, Denemarken en Zweden en elders.
4 Het sociale domein
De Europese sociale orde is in de 17de eeuw nog steeds gebaseerd op de sociale structuren van de middeleeuwen. In het Ancien Régime (ca. einde 15de- eeuw tot ca. 1789) behoorde iedereen door geboorte tot een welbepaalde klasse: tot de geestelijkheid (eerste stand), tot de adel (tweede stand), tot de burgerklasse (derde stand) of was landbouwer of pauper. Het waren geen ‘gesloten groepen’, d.w.z. dat het niet onmogelijk was om van de ene groep naar de andere te evolueren op grond van geld, persoonlijke verdienste, geluk of een combinatie van die drie. De Franse Revolutie (1789) zal in Frankrijk en elders in Europa, deze sociale orde ondergraven en finaal ook vernietigen. In het vroegmoderne Europa van de 17de eeuw behoorde dus elke staatsonderdaan door zijn geboorte tot een welbepaalde klasse.
De eerste stand. De geestelijkheid werd op religieuze gronden als de ‘eerste orde’ beschouwd. In katholieke landen bestond er een seculiere geestelijkheid o.a. bestaande uit bisschoppen, priesters, kanunniken en een reguliere geestelijkheid die religieuze leefregels (in kloosters) volgde. Het was de taak van de geestelijkheid om te zorgen voor het zielenheil van de gelovigen, zich in te zetten voor armen-en ziekenzorg. De Roomse Kerk stond in het Ancien Régime aan de zijde van de bewindvoerders en de hoogste kerkelijke leiders vervulden vaak hoge politieke ambten. In protestantse landen was de geestelijkheid onderworpen aan het gezag van de staat. Er ontstond daar geleidelijk een hoogopgeleide predikantenklasse omdat men vaak het ambt doorgaf van vader op zoon en om financiële redenen in eigen midden huwde. De eerste stand genoot bijzondere privilegies: de geestelijkheid beschikte over een eigen rechtssysteem (eigen wetboek en eigen rechtbanken) en betaalde geen belastingen.
De tweede stand. De adel bleef, net als in voorbije eeuwen, de tweede stand, hoewel die zich in de feiten gedroeg als de eerste en de voornaamste stand. In de loop van de 16de en de 17de eeuw onderging de sociologie van de adel, in Frankrijk maar ook elders in Europa, een cruciale transformatie: van een middeleeuwse, feodale krijgersklasse, een noblesse d’épée, evolueerde de adel naar een noblesse de cour en een bestuurlijke elite, die geleidelijk werd aangevuld door een noblesse de robe, hoog opgeleide en gespecialiseerde burgers die een adellijk statuut verwierven (vaak door koop van titels), maar die door de oude adel toch als een adel van tweede rang werd beschouwd. De adel genoot, zoals de eerste stand, privilegies: ze bekleedden hoge goed betaalde ambten in leger en gerecht, ze genoten belastingvrijstelling, kregen jachtrechten en konden in bepaalde omstandigheden een beroep doen op verplichte arbeid door horige boeren.
De derde stand. De burgers, in de middeleeuwen bewoners van ‘stedelijke burgen’, vormden de derde stand. Deze klasse, rijk tot zeer vermogend geworden door handel en nijverheid, gebruikte haar economische macht om te wegen op de politieke besluitvorming. In de loop van de 16de en de 17de eeuw werden kooplieden en bankiers vaak rijker dan leden van de adel. Sommigen van hen traden op als bankiers van vorsten, denk bijvoorbeeld aan de 16de eeuwse Augsburgse Fuggers en Karel V. Goed geschoolde leden van die klasse bekleedden in de vorstelijke administratie hoge ambten en tastten de macht van adellijke bestuurders aan, wat tot rivaliteit en spanningen leidde. De burgerij bediende de hefbomen van de 17de eeuwse economie: het financiewezen, de internationale- en stedelijke handel en de wereld van nijverheid met de manufactuur als productiecentrum. In de wereld van kunst en cultuur voert de burgerij de boventoon: schilders, beeldhouwers, musici en literatoren behoren overwegend tot de derde stand. Rijke burgers kopen massaal kunst en stimuleren zo de kunstproductie.
Boeren en handwerkers. Europa bleef in de 17 de eeuw, als gezegd, overwegend agrarisch. En het grootste deel van de bevolking leefde op het platteland een boerenbestaan dat geritmeerd was door de seizoenen en daarom overal een gelijkaardige basis had, al kon het landelijk leven van land tot land sterk verschillen: in West-Europa waren de meeste boeren vrije pachters, die een redelijk bestaan kenden, maar in tijden van misoogst waren belastingen en pachtgelden die aan de adellijke heren diende betaald, oorzaak van ellende. In Oost-Europa bleef de lijfeigenschap in diverse varianten voortbestaan: de boeren waren ‘gebonden’ aan hun gronden, hadden feodale verplichtingen en kenden vaak bittere armoede.
Paupers. Overal in Europa bestaat een klasse van zwervers en paupers die het platteland en de steden onveilig maken en voor overlast zorgen. Meermaals worden in de steden concrete maatregelen genomen om de paupers uit de stad te verdrijven.
Naar schatting vormden burgers en boeren (inclusief paupers) in Europa zowat 95 % van de sociale piramides, zodat ze louter numeriek in feite de ‘tweede klasse’ klasse vormden. Het was de derde stand die samen met de boeren, via belastingen, zorgden voor de inkomsten van de staat.
In de Verenigde Republiek ontwikkelde zich tussen 1550 en 1650 een rijke koopmansklasse die bestuurlijke en politieke macht verwierf in steden, staten (standenvergaderingen) en in de Staten-generaal. Ze werden ‘regenten’ (bestuurders) genoemd, gaven hun kinderen een verzorgde huiseducatie en stuurden de knapsten naar het hoger onderwijs, vaak voor een studie in de rechten, zodat ze bekwame nazaten hadden die hen konden opvolgen: zo ontstond allengs een koopmansoligarchie die zich opwierp als tegenpool van de adel. Die regentenklasse pronkten graag met de nieuw verworven rijkdom (new money-mentaliteit) en hielden er een levensstijl op na die gekopieerd was op die van de adel: ze woonden in Amsterdam in imposante grachtenpanden, dineerden met zilveren eetgerei uit duur porselein, omringden zich met kunst en exclusieve objecten, lieten zich dienen door een huispersoneel en hadden buiten verblijven.
Bijzonder en zeer opmerkelijk is dat in de Verenigde Republiek in de schoot van de koopmansklasse een unieke groep intellectuelen ontstond (het fenomeen van de mercator sapiens, de geleerde-koopman) die in het geestesleven van de 17de eeuw een voorname rol speelden.
5 Het culturele domein
Hoewel de 17de eeuw een tijd was van bloedige religieuze conflicten en langdurige oorlogen die de bevolking teisterden, was het toch ook een eeuw van geniale kunstenaars (denk ten onzent aan Jordaans, van Dijck, Rubens, Vermeer, Rembrandt, Hals e.a.) en vooral een tijd van grote wetenschappelijke voorruitgang (denk aan Galileo, Newton, Descartes e.a.), die de basis heeft gelegd van onze huidige technisch-wetenschappelijke beschaving.
In de 17de eeuw ontstond de moderne wetenschap. De natuurkunde emancipeerde zich geleidelijk van de filosofie en boekte op grond van waarneming en experimenten grote vooruitgang, maar in de marge bleven magie, kabbala en alchemie belangstelling wekken, ook van gereputeerde natuurkundigen, zoals Newton! In de 16de en de 17de eeuw ontwikkelden natuurkundigen en instrumentenmakers de microscoop en de telescoop, wat leidde tot nieuwe ontdekkingen in astronomie en biologie. Velen van hen ontwikkelden een passie voor mechanische apparaten (o.a. muziek- en speelautomaten) en Blaise Pascal, de grote Franse mathematicus en letterkundige, vond in 1645 een rekenmachine uit, de ‘pascaline’, die de eerste stap was op weg naar onze huidige computers (= rekenaars).
In onderwijs en wetenschap bleef het Latijn de dominante taal hoewel het Frans, misschien wel de mooiste taal ter wereld, als voertuig van wetenschap en internationale communicatie sterk kwam opzetten. Die ontwikkeling veroorzaakte een terugloop van de ‘Latijnse school’, die voorbereidde op het hoger onderwijs, ten voordele van de ‘Franse school’, waar het curriculum meer aandacht besteedde aan de moedertaal, Frans en wetenschappen.
De kerk bleef als inrichter van onderwijs dominant, maar in de 17de eeuw werd de inhoud van het onderwijs vernieuwd onder De rekenaar (= computer) van Blais Pascal, 1645
invloed van de wetenschappelijke vooruitgang, de religieuze hervormingen en de ideeën van de ‘vroege Verlichting’. In de Republiek bestond een uitstekend lager onderwijs waar rekenen, lezen en schrijven de belangrijkste leerstof was: de geletterdheid bereikte er, in vergelijking met andere Europese landen, een zeer hoog peil. In de 17de eeuw ontstaan tal van nieuwe hogescholen, waarvan de beste uitgroeide tot universiteiten met theologie, rechten en geneeskunde als belangrijkste studierichtingen. Sommige universiteiten bouwden in die en andere studierichtingen een stevige, zelfs internationale reputatie op maar vele waren, zoals vandaag de dag, niet meer dan bleke instellingen voor verdergezet onderwijs. Universiteiten kregen in de 17de eeuw bovendien ook concurrentie: in 1660 stichtte in Engeland Karel II de Royal Society. Lodewijk XIV zal op advies van Colbert in 1667 de Académie Royale des Sciences oprichten. Het belang van deze instellingen en hun eminente leden voor de ontwikkeling van de wetenschappen, kan moeilijk overschat worden. De dominante kunstvorm van ca. 1600 tot 1750 was de barok, de eerste algemeen-Europese kunststijl die zich inhoudelijk kenmerkte door beweging en dramatiek in de voorstellingen, en in de architectuur opviel door een overdadige vormentaal. In Italië en in Spanje kwam dit goed tot uiting in de kerkelijke architectuur die met opzet rijkdom en overdaad uitstraalde om het Roomse geloof luister toe te voegen. Europese vorsten die het zich konden veroorloven imiteerden de pracht en de praal van Versailles, het barokke paleis van le Roi Soleil. Daar ontwikkelde zich een ‘hofcultuur’, gekenmerkt door toneel, opera, ballet en muziek, die in tal van Europese hoven navolging kreeg en ook de burgerlijke cultuur inspireerde. In de 17de eeuw kenden enkele Europese naties een grote culturele bloei: wij doelen op het Spanje van de Habsburgers, het Frankrijk van de Bourbons en het Holland van de kooplieden en de calvinistische dominees. Die landen beleefden hun Gouden Eeuw, een nooit eerder geziene culturele opbloei. De verklaring ligt grotendeels in de toevoer van kapitaal door koloniale activiteiten en overzeese handel en de ermee samenhangende opkomst van sterke vorsten die in hun paleizen graag getuigden van hun zucht naar prestige. Ook de toegenomen koopkracht van de burgers, die hen in staat stelt om de levensstijl van de adellijke klasse te imiteren, en de algemene stijging van het intellectuele peil dragen bij tot een algemene culturele opleving. De Gouden tijd van Spanje en van Frankrijk stralen af op de beschaving in de Zuidelijke Nederlanden, die onder Spaans gezag leven. De Verenigde Provinciën beleefden in de 17de eeuw ook een Gouden Eeuw. De burgerlijke cultuur, werd gedragen door een rijke klasse van regenten, die graag optraden als mecenas en als opdrachtgever voor kunstenaars in alle kunsttakken.
Het religieuze domein
De eenheid van het vroegmiddeleeuwse christendom bleef bewaard tot in 1044. In dat jaar ontstond door het Oosters Schisma een Oosterse-Griekse christenheid o.l.v. de patriarch van Constantinopel en een Westelijk-Latijnse Christenheid o.l.v. de bisschop van Rome (de paus).
In de 16de eeuw veroorzaakte een diepgaande religieuze onenigheid in de schoot van de Westerse christenheid een scheuring, die met Maarten Luther (1483- 1546) begon in het Heilig Roomse Rijk der Duitse Natie, navolging kreeg in Frankrijk met Jean Calvin (1509-1564) en zich als een lopend vuur verspreidde over West- en Midden-Europa. De rooms-katholieke kerk die door de ‘hervorming’ zwaar werd getroffen, bleef niet bij de pakken zitten. In het Noord-
Luther Calvin Italiaanse Trentino (Trente) werd in 1545 een concilie bij elkaar geroepen dat 18 jaar duurde, tot in 1563, om te redden wat nog kon: omdat het niet meer mogelijk bleek om de verloren eenheid te herstellen, werd een tegen-hervorming, een ‘contrareformatie, georganiseerd: de Roomse kerk aanvaardde vanzelfsprekend ook de Bijbel (in de Latijnse versie, de Vulgaat) als gezaghebbend maar, anders dan de hervormers, accepteerde zij ook de traditie als bron van leergezag. Er werden op het concilie maatregelen getroffen om misbruiken in de kerk als o.a. aflatenhandel, simonie te bestrijden, priesters zouden voortaan in seminaries beter worden opgeleid en de voornaamste geloofspunten werden in een ’catechismus’ vastgelegd...
Het was de Jezuïetenorde, opgericht in Parijs door de Spaanse ex-militair Ignatius van Loyola in 1534, die de idealen van de contrareformatie belichaamde en uitdroeg: door hun onderwijs, dat diepgaande klassieke vorming koppelde aan roomse orthodoxie, door hun missioneringsijver (tot in China toe!), en door een golf van kerkbouw (vooral in Zuid-Europa), in de stijl van de dag, de barok, daarom ook wel eens de ‘Jezuïetenstijl’ genoemd.
Met de Verdragen van Westfalen (Münster en Osnabrück, 1648) werd in Europa grotendeels de vrede herwonnen, maar Spanje en Frankrijk, vochten verder tot in 1659 (Vrede van de Pyreneeën). Zonder dat het in de verdragsteksten expliciet werd overeengekomen, werd vaak de regel van Vrede van Augsburg (1555) toegepast: cuius regio etillius religio, d.w.z. dat de religie van de vorst is in zijn staat ook de officiële religie.
De Reformatie transformeerde in de 16de-17de eeuw de religieuze kaart van Europa: de west- en zuid Europese landen bleven katholiek, midden en noord en oost- Europa kreeg het ‘protestantisme’ vaste voet aan de wal. Ook in het Europa van de 17de eeuw waren de gevolgen van de hervorming een dominante factor en oorzaak van bloedvergieten, oorlogen en politieke problemen.
Tot slot vergete men best niet dat in het Europa van de 17de eeuw religie in alle maatschappelijke domeinen een belangrijke rol speelde en dat godsdienstbeleving een gewichtig element was in het persoonlijk leven van de burger, voor wie het geloof een richtinggevend element was in zijn dagelijks denken en doen.
In de Verenigde Republiek waren de calvinisten de dominerende religieuze groep. het waren volgelingen van de Franse hervormer Jean Calvin, een grimmige christelijke bijbel-fundamentalist met bloed aan handen. De Republiek was een broeinest van talrijke andere christelijke sekten die door de dominante calvinisten beschouwd werden als een dreiging voor zichzelf en voor hun macht. Tot overmaat van ramp trad er in de eerste helft van de 17de eeuw een scheuring op in eigen Calvinistisch midden. Er ontstond namelijk onenigheid
Arminius Gomarus
over Calvins predestinatieleer, zijn leer over de goddelijke uitverkiezing, die stelt dat God in alle eeuwigheid, de zaligheid (de ‘redding’) van elke mens had vastgelegd, zonder dat die er zelf enige invloed op kon uitoefenen. Een groep calvinisten, de Remonstranten, waren het met deze strenge en in wezen inhumane visie niet eens. Zij volgden de theoloog Arminius (vandaar Remonstranten=Arminianen, ook rekkelijken), die stelde dat gelovigen in wèl in staat waren om hun eigen zielenheil te bewerkstelligen. De Contraremonstranten hielden vast aan de predestinatieleer en volgden de visie van theoloog Gomarus (vandaar Contraremonstranten = Gomaristen, ook Preciezen). Het geschil had bovendien ook een politieke dimensie omdat de Oranjes de zijde kozen van de Contraremonstranten, tegen de regenten die overwegend remonstrants dachten. Van 1618-1619 werd in Dordrecht een Synode samengeroepen de kwestie te regelen. De remonstranten verloren het pleit. Er werd een geloofsbelijdenis opgesteld en opdracht gegeven om een nieuwe Bijbelvertaling te maken: dat werd de Statenbijbel die de Nederlandse standaardtaal grondig beïnvloedde. De synode was onlosmakelijk verbonden met de politieke machtsstrijd tussen Prins Maurits (die de Contraremonstranten steunde) en de landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt (die de Remonstranten steunde). De overwinning van de Contraremonstranten op de synode viel samen met de arrestatie en uiteindelijke onthoofding van Van Oldenbarnevelt in 1619. De Synode van Dordrecht was in belangrijke mate voor eeuwen medebepalend voor religie en de cultuur in Nederland. Hoewel de Tachtigarige Oorlog (1568-1648) ook was uitgevochten om gewetensvrijheid te veroveren, hervielen de Calvinistische machthebbers al snel in de oude kwaal van religieuze onverdraagzaamheid, ook al was de gewetensvrijheid een verdragsartikel in de vrede van Westfalen. De Katholieken werden beschouwd als ‘tweederangs burgers’ en mochten hun geloof belijden in zoverre het in niet opviel: ze trokken zich terug in geheime ‘schuilkerken’. De calvinisten leefden met de Bijbel in de hand, leefden sober en probeerden door hard werken rijkdom te vergaren, onmiskenbaar een teken van Gods gunst en, naar ze meenden, een aanwijzing van hun goddelijke uitverkoring... In Europa genoot de Verenigde Republiek in de 17de eeuw de reputatie van religieuze en politieke tolerantie. Vele die in eigen vaderland om religieuze of politieke redenen gevaar liepen, vestigden zich in de Republiek: de Sefardische Joden in Amsterdam, waaronder de familie van Spinoza (over de eeuwwisseling van 1600) de Franse calvinist Pierre Bayle, erudiet encyclopedist, René Descartes, mathematicus-filosoof, om slechts de allerbelangrijkste te vermelden. Die veel geprezen tolerantie bestond wel degelijk maar niet intentioneel, want in grote mate het gevolg van de onvoldragen politieke en juridische organisatie van de nog jonge republiek en ook van lokale machthebbers die soms niet nauwkeurig toekeken of gewoon geen interesse hadden...
2 De Barok
2.1 Barok: afbakening in tijd en ruimte, benaming
Historische periodisering is een techniek die geschiedkundigen gebruiken o.a. om de stroom van de geschiedenis te ordenen en om samenhang of een schijn van samenhang aan de geschiedenis te geven. Maar let op, de historische periodes van de tijdlijn beantwoorden in feite niet aan een historische werkelijkheid: om het met Spinoza’s woorden te zeggen, het zijn louter ‘denkdingen’, voorstellingen van de verbeelding, die voor de historicus nuttig zijn maar in feite geen enkele ‘realiteit’ hebben. Een van de problemen die de techniek van het ‘periodiseren’ met zich meebrengt is de afbakening van de periodes. Die worden meestal afgebakend door een scherp gesteld begin-en eindpunt: zo eindigt de Oudheid in 476 (de val van Rome), de Hedendaagse tijden beginnen in 1789 (de Franse Revolutie). De gekozen symbolische jaartallen zijn niet meer dan een conventie, die overigens ook niet door alle geschiedkundigen aanvaard wordt. Het verleden is een samenhangende multifacetale stroom van historische gebeurtenissen en processen, die geleidelijk opduiken, zich een tijd handhaven en dan weer wegdeemsteren. Voor de kunststroming ‘barok’ is dat niet anders, maar voor de ordening van onze gedachten en omwille van de duidelijkheid is het best dat we die periode in tijd en ruimte afbakenen, al was het maar bij benadering.
Tijd. Barok als kunstrichting wordt gebruikelijk in de tijd gesitueerd tussen ca. 1600 en ca. 1750. Die afgeronde jaartallen geven al aan dat het om een benadering gaat. De geschiedenis is, naar Herakleitos’ woord, een gebeurtenissenstroom, waarin alles in alles is en het ene geleidelijke en vaak geruisloos verdwijnt of overgaat in het andere (panta rei). Dat geldt ook voor de Barok. Voor en na die benaderende terminus a quo en ad quem kunnen vanzelfsprekend ook Barok-elementen worden gevonden. Het Maniërisme van de 16de eeuw, zelf en kind van de Renaissance, glijdt bijna onzichtbaar over in de Barok, die zelf geleidelijk verandert in de Rococo van de 18de eeuw. Tenslotte mag niet worden vergeten dat diverse kunstvormen vaak lang naast elkaar blijven bestaan: in de tijd van de Barok waren er uiteraard ook kunstschilders die werkten in de geest van het Maniërisme of het Classicisme.
Kunsthistorici plegen de barokperiode te verdelen in onder tijdvakken: de vroeg Barok situeert zich van 1600 tot ca. 1625, de hoog Barok van 1625 tot 1675 en de laat Barok van 1675 tot 1750. In elk van die fasen heeft de Barok specifieke kenmerken: in de eerste periode zal de maniëristische kunstvisie op de wereld geleidelijk meer ‘barokke’ vormentaal Corpus Christi kerk,,Njasvizj, Wit Rusland, Carolus-Borromeus, Antwerpen vroeg Barok hoog Barok
hanteren;in de tweede periode bereikte de Barok zijn volle ontplooiing met een fascinatie voor licht en donker en een exuberant gevoel voor dramatiek; in de laatste fase verglijdt de Barok geleidelijk in meer verfijnde vormen (‘Rococo’) of strakkere meer formele vormen die herinneren aan de Renaissance.
Ruimte. De Barok is een kunststroming die zich in alle landen van Europa voordoet en daarom de eerste, algemeen Europese kunststijl. Door verschillen in cultuur en mentaliteit sloeg in Europa de Barok weliswaar niet overal even krachtig aan. Door de Reformatie (16de eeuw) ontstonden er twee religieuze ruimtes: een Rooms-katholieke en een gereformeerde: enerzijds het overwegend katholiek gebleven zuiden Frankrijk, België, Spanje, Italië, Centraal-Europa, en anderzijds het overwegend hervormde Noordoost-Europa, Nederland, Scandinavië en Noord- en Midden Duitsland. In landen waar de hervorming triomfeerde speelde de Barok, zeker op het vlak van de archirectuur, een rol in mineur.
De Barok als kunstrichting is in Italië ontstaan en daarom is dat land het hartland van de barokkunst. Van bij het ontstaan van de Barok (einde 16de eeuw) werd die kunststroming geassocieerd met Rome, meer bepaald met de jezuïeten, die de Barok gebruikten als wapen in hun Contrareformatie. De barokbouwkunst bloeide daarom vooral in katholieke gebieden van Europa. In Versailles ten tijde van Lodewijk XIV ontstond een ‘hofbarok’ die door vele andere vorsten werd nagebootst. In het gereformeerde Nederland kwam een burgerlijke barok tot ontwikkeling, die soberder was en vooral burgerlijke architectuur voortbracht. Wat de kunstnijverheid betreft mag gesteld dat alle Europese landen, ook gereformeerde, objecten produceerden die barokkenmerken hadden. De Barok is, als gezegd, de eerste algemeen Europese kunstrichting en die zich bovendien ook buiten Europa manifesteert. De Nederlanders introduceerden de stijl in Indonesië, de Spanjaarden in Midden- en Zuid-Amerika, de Portugezen in Afrika en Indië. De Italiaanse jezuïet Giuseppe Castiglione (1688- 1766) bouwde voor de Chinese keizer in zijn zomerpaleis even buiten Peking zelfs een pagode in barokstijl...
Benaming. Het woord barocco staat in het Portugees woordenboek. Het wordt gebruikt om een onregelmatig gevormde parel, een pérola barocca of een edelsteen met rare vormen aan te duiden. Barros betekent top, roca verraadt het woord rots, steen. Daaruit kan worden besloten dat het woord barok verwijst naar grilligheid, onregelmatigheid. Een vorm dus die buiten het gewone, het vertrouwde valt.
Het woord ‘barok’ werd eerst gebruikt vanaf de 18de eeuw. In de 17de eeuw noemden Italiaanse barokkunstenaars als Bernini en Borromini hun werk bizarrro (bizar). Het woord had duidelijk een pejoratieve bijklank. Dat is in de wereld van de kunst geen uniek verschijnsel: kunstbenamingen als gotiek, impressionisme en fauvisme (fauve = wild dier) waren eertijds niet bepaald ‘erenamen...
2.2 Barok is meer dan een kunstperiode
Wie het heeft over Barok, denkt spontaan aan kunst, meer bepaald aan een Europese kunstrichting uit de 17de eeuw. We schrijven barok dan met een hoofdletter. Het woord ‘barok’ nemen wij ook geregeld in een meer algemene betekenis in de mond. Van Dale vermeldt het volgende:
in de eerste editie van zijn woordenboek (1872) noteert van Dale, hoofd onderwijzer en archivaris in Sluis:
in de Van Dale dundrukeditie, Klein woordenboek van de Nederlandse taal, wordt het lemma barok tweemaal vermeld: de verklaringen zijn vrijwel letterlijk overgenomen uit de 10de editie, de laatste die de uitmuntende lexicograaf dr. Kruyskamp, die deze editie in 1976 in zijn dooie eentje tot stand bracht in 1976:
Barok: (1) onregelmatig grillig, vreemd gevormd of overladen; (2)... en geëxalteerde gevoelsuitdrukking Barok: (1) stijl gekenmerkt door overdadige vormen,... (2) de stijlperiode van de barok Tot daar het woord barok in onze taal.
Maar... al te vaak wordt vergeten dat ‘barok’ meer is dan een 17de eeuwse kunstrichting. Het waren historici, niet kunsthistorici, die in de eerste helft van de 20ste eeuw tot deze opmerkelijke vaststelling kwamen.
Geschiedenis en mentaliteitsgeschiedenis. Geschiedenis, beschouwd als wetenschap, te verstaan als gesystematiseerde kennis van het verleden, dateert van de 19de eeuw. Onder impuls (druk mag men wel zeggen) van de snelle opgang van de exacte wetenschappen moesten geschiedkundigen hun beste beentje bijzetten om hun vak meer exact-wetenschappelijke allure te geven. Nieuwe onderzoeksregels werden vastgelegd en er werd nagedacht over de grondslagen van de geschiedenis als wetenschap. Er ontstonden verschillende historische scholen die elk hun opvatting hadden over de wijze waarop het verleden moest worden bevraagd en de wijze waarop ,geschiedenis diende geschreven. Tussen de twee wereldoorlogen en ook nog nadien trok de Franse École des Annales de aandacht van historici wereldwijd. Bekende vertegenwoordigers waren Fernand Braudel (Longuedurée, La Méditerannée à l’ époque de Philippe II), Lucien Fevbre en Marc Bloch (Les Rois thaumaturges), die ook vandaag nog in de historiografie tot de belangrijkste Franse historici worden gerekend. In de jaren 70 van vorige eeuw groeide in die school belangstelling voor een nieuw onderzoeksdomein, de zogeheten histoire des mentalités, mentaliteitsgeschiedenis. Het is Lucien Febvre die in het kader van de historiografie voor het eerst sprak van mentalités.
De mentaliteitshistoricus richt de kijker op het leven van gewone mensen, het volk zeg maar. De theoretici van deze discipline meenden dat het dagelijks leven van gewone mensen en hun opvattingen ook van belang waren voor de kennis van het verleden. Keizers, koningen en pausen werden niet langer beschouwd als de hoofdagenten van de historie en stonden niet langer in het brandpunt van het historisch onderzoek. Mentaliteitshistorici kwamen tot de vaststelling dat bepaalde zeden, gewoontes, opvattingen en gebruiken uit het verleden lang bleven doorleven, verschilden in tijd en ruimte en soms ook gevoelig konden veranderen onder invloed van concrete gebeurtenissen. Sommige mentaliteitshistorici onderzoeken collectieve mentaliteiten, andere bestuderen in het spoor van socioloog Norbert Elias (1897-1990) psycho-genetische processen. De veranderingen in de maatschappij (= socio-genese) genereren volgens die visie ook veranderingen in de mentaliteit van de mensen (= psycho-genese).
Toegepast op de 17de eeuw kunnen we stellen dat ook die tijd een welbepaalde mentaliteit kende die verankerd is in oude gebruiken, gewoonten, zeden uit het verleden al niet gewijzigd of aangevuld door eigentijdse elementen. De beschaving van een gegeven land in een gegeven tijdsframe wordt in belangrijke mate mee bepaald door politieke, economische en sociale structuren. Bovendien dragen ook belangrijke historische gebeurtenissen, lokale, regionale en internationale bij tot de vorming van de mentaliteit van een eeuw. Vanuit de discipline van de mentaliteitsgeschiedenis kwam men tot de bevinding dat ‘Barok’ echt meer is dan een kunststijl alleen, meer nog: het is eerst en vooral een levensgevoel dat in de samenleving breed wordt gedragen en dat zich manifesteert in de levensgewoonten van 17de eeuwse mensen. De barokkunst in al zijn verschijningsvormen (plastische kunsten, muziek, literatuur) is er een symptoom van.
Geschiedenis en kunstgeschiedenis. In de tekst Spinoza en de Barok worden ook een aantal kunstobjecten besproken. Die beschouwen we in de behandelde context als materiële historische bronnen, dus niet als objecten van kunst die ze in wezen zijn. Kunstgeschiedenis is een discipline die zich afsplitste van de geschiedenis. Methodes, hulpwetenschappen en onderzoekfocus verschillen. De kunstgeschiedenis gebruikt de geschiedenis als hulpwetenschap en omgekeerd. Historici gebruiken kunstobjecten als bron. Voor hen zijn het geen kunstvoorwerpen maar artefacten, materiële overblijfselen die nuttige informatie aanleveren over het verleden.
De historicus bestudeert kunstuitingen in een breed-maatschappelijke context, niet vanuit een beperkt kunst-blikpunt. Hij gaat ervan uit dat kunststromingen diep verankerd zijn in de tijd, ruimte en maatschappelijke context van een periode die er een voedingsbodem van zijn. Wie kunstobjecten beschouwt vanuit die diverse invalshoeken komt al gauw tot de vaststelling dat kunst meer is dan een diachrone inventaris van stromingen en kunstenaars en dat kunstobjecten meer zijn dan esthetische voorstellingen, meer zijn dan iconografische documenten. Mentaliteitshistorici hebben bovendien vastgesteld dat de dominerende geestesgesteldheid van mensen in een bepaalde eeuw weerspiegeld wordt in de artefacten van die eeuw. De materiële bronnen van een eeuw zijn daarom belangrijke bronnen om die mentaliteit op het spoor te komen, wat verder nog blijken zal.
Tot slot nog dit: meer dan andere kunstrichtingen is de barokkunst tastbaar aanwezig in onze samenleving en in het leven van menigeen: de barokarchitectuur, kerken en andere gebouwen, sieren grote en kleine steden in alle Europese landen en in vrijwel alle andere continenten. Wie graag ernstige muziek beluistert, merkt dat barokmuziek nog steeds prominent aanwezig is zowel in het concertleven als in de media.