In de Londense Royal Society, opgericht in 1660, wordt een portret van Thomas Hobbes bewaard, geschilderd door William Dobson (ca. 1611-1645). In de 19de eeuw werd er een fraaie ets van gemaakt door James Posselwhite (1798-1884) die ik hier graag deel met de lezer.
Thomas Hobbes - ets door James Posselwhite
De Engelsman Thomas Hobbes (spreek uit ‘Hobs’) is samen met Locke, Descartes en Spinoza een van de Europese filosofie-reuzen van de 17de eeuw. Hoewel hij 44 jaar voor Spinoza in 1588 werd geboren, slaagde hij erin hem nog met bijna twee volle jaren te overleven: Hobbes stierf in 1679, op 91-jarige leeftijd!
Thomas Hobbes, van bescheiden komaf maar een knappe studiekop, schreef in het Latijn én in het Engels. Hij wordt algemeen beschouwd als de grondlegger van de filosofie in de Engelse taal, initieerde in zijn vaderland het empirisme en ontpopte zich in zijn denken als een consequent materialist, zij het met een deïstisch trekje.
Zijn staats- en rechtsleer publiceerde hij in De Cive (1642),het tweede deel van de Elementa Philosophica, en vervolgens in zijn overbekende Leviathan, or The Matter, Forme, & Power of a common-wealth ecclesiasticall and civil, by Thomas Hobbes of Malmesbury. Dat boek kwam van de pers in 1651 en vestigde zijn levenslange reputatie als ‘the beast of Malmesbury’, de plek in noord-Wiltshire waar hij werd geboren.
In wat volgt, sta ik even stil bij twee fundamentele Hobessiaanse staatsopvattingen die in de westerse politieke filosofie opgeld deden. De eerste handelt over het ‘historisch mysterie’ van het ontstaan van de staat. Wie zich daarover een mening wil vormen, moet ‘gerationaliseerde fantasie’ gebruiken: er is immers niets, hoegenaamd niets over bekend... Vele eeuwen werd geaccepteerd dat in kleine gemeenschappen zwakkere mensen zich ooit eens onderwierpen aan het gezag van meer machtige met de bedoeling bescherming te krijgen. Zo ontstond op grond van een ‘afspraak’ uit een ongeregelde natuurtoestand een geregelde vorm van gemeenschap, nucleus van de latere staat.
Hobbes ziet die overgang van natuurtoestand naar ‘staat’ genuanceerder. Mensen zoeken, zo meent hij, veiligheid bij sterkeren uit vrees: in de natuur is de mens immers een wolf voor zijn medemens en er heerst een oorlog van allen tegen allen... een bellum omnium contra omnes. Om uit die gevaarlijke sukkelstraat te komen, wordt een ‘overeenkomst’ gesloten: een meerderheid doet volledig afstand van de natuurlijke macht waarover ze beschikt en draagt die over aan een of meer anderen die in ruil daarvoor de collectieve veiligheid garanderen en politionele bevoegdheden krijgen om dat te realiseren. Die afstand is onomkeerbaar alhoewel niet zonder limiet want het recht op eigen leven blijft intact. Hobbes toont zich een voorstander van het absoluut koningschap en ondersteunde het absolutisme van de Stuarts in Engeland.
Zijn opvattingen over het ontstaan van de staat via een ‘maatschappelijk contract’ werd in de staatsleer een klassieker en in 1762 door Jean-Jacques Rousseau met zijn boek Du contrat social mondiaal beroemd. Het begrip is nog steeds mondgemeen.
Een tweede staatkundige opvatting van Hobbes, samenhangend met de eerste, is zijn visie over de staat als een ‘Leviathan’, die hij voorstelt als een allesbeheersende en alles doordringende gigant. De ‘Leviathan’ is een Bijbels monster dat vernoemd wordt in het boek Job, in de Psalmen en in Jesaja.‘I have set forth the nature of man (whose Pride and other Passions have compelled him to submit himself of Government) together with the great power of the Governour, whom I compared to Leviathan taking that comparison out of the two last verses of the one and fortieth of Job; where God having set forth the great power of Leviathan, calleth him king of the Proud.’ (Leviathan, dl. II, hfst.28).
In de Statenvertaling klinken die Job-verzen als volgt:
Hobbes liet zijn boek Leviathan (zoals hij dit al eerder deed) voorafgaan door een fraaie gravure die uitgroeide tot de eerste en meest bekende politieke prent in de westerse staats- en rechtsfilosofie. Er zijn goede aanwijzingen om aan te nemen dat de Fransman Abraham Bosse (1604-1676) de prent (24 x16.50 cm) in koper graveerde. Met zekerheid kan worden gesteld dat Hobbes zelf het concept van de prent bedacht omdat de prent aansluit bij de kerngedachten van zijn boek en spoort met de tijdgeest die tuk was op embleemliteratuur en dito zinnebeelden. Hieronder mijn lezing van dit belangrijk document.
De prent bestaat uit twee luiken:
een bovenluik dat uit één geheel bestaat en een ingelijst onderluik dat bestaat uit een centraal deel met links en rechts vijf eveneens ingelijste voorstellingen. Het bovenste luik stelt een gekroonde reus voor (de Leviathan) die zich dominant (Lat. dominus) hoog verheft boven een landschap met ‘mammelons’ waarop zich dorpen, kerken en burchten bevinden. Aan de voet ervan bevindt zich een stedelijke vesting. In de bijna uitgestrekte rechterhand omklemt de gigant een rijkszwaard, in de wat gebogen linker een bisschopsstaf. De maliën van zijn kolder bestaan uit tal van menselijke figuren die het aangezicht naar hem keren en die zich rondom zijn hart scharen, dat zich pal in het midden van de prent bevindt. Zwaard en staf doorbreken vers 24 van het boek Job. Ze zijn dus beide machtiger dan het Bijbelwoord want:
Non est super terram potestas quae conparetur ei qui factus est ut nullum timeret.
Hij heeft op aarde zijn gelijke niet, hij is een schepsel zonder vrees.
Thomas Hobbes, van bescheiden komaf maar een knappe studiekop, schreef in het Latijn én in het Engels. Hij wordt algemeen beschouwd als de grondlegger van de filosofie in de Engelse taal, initieerde in zijn vaderland het empirisme en ontpopte zich in zijn denken als een consequent materialist, zij het met een deïstisch trekje.
Zijn staats- en rechtsleer publiceerde hij in De Cive (1642),het tweede deel van de Elementa Philosophica, en vervolgens in zijn overbekende Leviathan, or The Matter, Forme, & Power of a common-wealth ecclesiasticall and civil, by Thomas Hobbes of Malmesbury. Dat boek kwam van de pers in 1651 en vestigde zijn levenslange reputatie als ‘the beast of Malmesbury’, de plek in noord-Wiltshire waar hij werd geboren.
In wat volgt, sta ik even stil bij twee fundamentele Hobessiaanse staatsopvattingen die in de westerse politieke filosofie opgeld deden. De eerste handelt over het ‘historisch mysterie’ van het ontstaan van de staat. Wie zich daarover een mening wil vormen, moet ‘gerationaliseerde fantasie’ gebruiken: er is immers niets, hoegenaamd niets over bekend... Vele eeuwen werd geaccepteerd dat in kleine gemeenschappen zwakkere mensen zich ooit eens onderwierpen aan het gezag van meer machtige met de bedoeling bescherming te krijgen. Zo ontstond op grond van een ‘afspraak’ uit een ongeregelde natuurtoestand een geregelde vorm van gemeenschap, nucleus van de latere staat.
Hobbes ziet die overgang van natuurtoestand naar ‘staat’ genuanceerder. Mensen zoeken, zo meent hij, veiligheid bij sterkeren uit vrees: in de natuur is de mens immers een wolf voor zijn medemens en er heerst een oorlog van allen tegen allen... een bellum omnium contra omnes. Om uit die gevaarlijke sukkelstraat te komen, wordt een ‘overeenkomst’ gesloten: een meerderheid doet volledig afstand van de natuurlijke macht waarover ze beschikt en draagt die over aan een of meer anderen die in ruil daarvoor de collectieve veiligheid garanderen en politionele bevoegdheden krijgen om dat te realiseren. Die afstand is onomkeerbaar alhoewel niet zonder limiet want het recht op eigen leven blijft intact. Hobbes toont zich een voorstander van het absoluut koningschap en ondersteunde het absolutisme van de Stuarts in Engeland.
Zijn opvattingen over het ontstaan van de staat via een ‘maatschappelijk contract’ werd in de staatsleer een klassieker en in 1762 door Jean-Jacques Rousseau met zijn boek Du contrat social mondiaal beroemd. Het begrip is nog steeds mondgemeen.
Een tweede staatkundige opvatting van Hobbes, samenhangend met de eerste, is zijn visie over de staat als een ‘Leviathan’, die hij voorstelt als een allesbeheersende en alles doordringende gigant. De ‘Leviathan’ is een Bijbels monster dat vernoemd wordt in het boek Job, in de Psalmen en in Jesaja.‘I have set forth the nature of man (whose Pride and other Passions have compelled him to submit himself of Government) together with the great power of the Governour, whom I compared to Leviathan taking that comparison out of the two last verses of the one and fortieth of Job; where God having set forth the great power of Leviathan, calleth him king of the Proud.’ (Leviathan, dl. II, hfst.28).
In de Statenvertaling klinken die Job-verzen als volgt:
- ‘41.24 Op de aarde is niets met hem (d.i. met de leviathan) te vergelijken, die gemaakt is om zonder schrik te wezen.
- 41.25 Hij aanziet alles wat hoog is; hij is een koning over alle hoogmoedige dieren.’
Hobbes liet zijn boek Leviathan (zoals hij dit al eerder deed) voorafgaan door een fraaie gravure die uitgroeide tot de eerste en meest bekende politieke prent in de westerse staats- en rechtsfilosofie. Er zijn goede aanwijzingen om aan te nemen dat de Fransman Abraham Bosse (1604-1676) de prent (24 x16.50 cm) in koper graveerde. Met zekerheid kan worden gesteld dat Hobbes zelf het concept van de prent bedacht omdat de prent aansluit bij de kerngedachten van zijn boek en spoort met de tijdgeest die tuk was op embleemliteratuur en dito zinnebeelden. Hieronder mijn lezing van dit belangrijk document.
De prent bestaat uit twee luiken:
een bovenluik dat uit één geheel bestaat en een ingelijst onderluik dat bestaat uit een centraal deel met links en rechts vijf eveneens ingelijste voorstellingen. Het bovenste luik stelt een gekroonde reus voor (de Leviathan) die zich dominant (Lat. dominus) hoog verheft boven een landschap met ‘mammelons’ waarop zich dorpen, kerken en burchten bevinden. Aan de voet ervan bevindt zich een stedelijke vesting. In de bijna uitgestrekte rechterhand omklemt de gigant een rijkszwaard, in de wat gebogen linker een bisschopsstaf. De maliën van zijn kolder bestaan uit tal van menselijke figuren die het aangezicht naar hem keren en die zich rondom zijn hart scharen, dat zich pal in het midden van de prent bevindt. Zwaard en staf doorbreken vers 24 van het boek Job. Ze zijn dus beide machtiger dan het Bijbelwoord want:
Non est super terram potestas quae conparetur ei qui factus est ut nullum timeret.
Hij heeft op aarde zijn gelijke niet, hij is een schepsel zonder vrees.
Het onderste luik bestaat uit een drie delen: het centrale deel toont een opgetrokken doek dat de titel van het boek, de auteur en diens geboorteplek onthult en bevat onderaan een cartouche met Londen als plaats van uitgave en de naam van de uitgever (Andrew Crooke). Links en rechts staan vijf ingelijste illustraties die verwijzen naar de fundamenten van staat en kerk.
De voorstellingen links en rechts worden, ter vergelijking, het best horizontaal gelezen.
|
Linkerzijde Burg: centrum van het soeverein wereldlijk gezag Kroon: symbool van het wereldlijk gezag Kanon: ter verdediging van het wereldlijk gezag Vaandels, pieken, geweren, trommel: ter verdediging van het wereldlijk gezag . Veldslag: beslechting van politieke meningsverschillen |
Rechterzijde Kerk: centrum van het soeverein geestelijk gezag Bisschopsmijter: symbool van het geestelijk gezag Banbliksems: ter verdediging van het geestelijk gezag (o.a. door excommunicatie) De twee hoorns van het dilemma: daartussen tweetandige rieken die de dilemma’s van het geestelijk gezag symboliseren en één drietandige die het drieledig syllogisme voorstelt Kerkvergadering: beslechting van religieuze meningsverschillen |
Tot slot een woordje over de relatie Hobbes-Spinoza: ze wisten van elkaars bestaan af en het staat vast dat Spinoza Hobbes gelezen heeft. Hij vermeldt hem met naam in brief 50 gericht aan Jarig Jelles en de inventaris van Spinoza’s bibliotheek, zoals samengesteld bij diens overlijden, vermeldt als negende titel in de reeks in-12 volumes Hobbes elementa philosophica. Van de Leviathan, die in het Engels gesteld is, verscheen in Amsterdam in 1667 een Nederlandse vertaling die toegeschreven wordt aan Abraham van Berkel (1639-1686) en in1672 heruitgegeven werd. In 1668 kwam, eveneens in Amsterdam, een Latijnse versie op de markt (lees hierover meer op deze site, knop Bibliofilie, Hobbes, Thomas). Het lijkt aannemelijk dat Spinoza een van deze versies of beide in handen heeft gehad.
Vandaag wordt algemeen erkend dat Hobbes op Spinoza’s staatsleer een grote invloed had, hoewel ik er meteen aan toevoeg dat er fundamentele verschillen zijn. Spinoza vond in de geschriften van Hobbes ideeën waarmee hij verder aan de slag kon: hij smeedde ze om naar goede gewoonte zodat hij ze coherent en naadloos in zijn globale filosofie kon integreren.
Willy Schuermans
15.07.2024
Vandaag wordt algemeen erkend dat Hobbes op Spinoza’s staatsleer een grote invloed had, hoewel ik er meteen aan toevoeg dat er fundamentele verschillen zijn. Spinoza vond in de geschriften van Hobbes ideeën waarmee hij verder aan de slag kon: hij smeedde ze om naar goede gewoonte zodat hij ze coherent en naadloos in zijn globale filosofie kon integreren.
Willy Schuermans
15.07.2024
