Rijnsburg (bij Leiden) is niet bij mijn deur: heen en weer meer dan 300 kilometer, dat is zowat vier uur autorijden om hooguit een uurtje in een huisje te verwijlen waar ooit tussen 1661 en 1663 Spinoza een paar huurkamers bewoonde... Omdat de afstand van de trip en het reisdoel mij niet helemaal in balans leken en omdat ik via mijn studie wist wat er zoal in Rijnsburg te zien was, heb ik vele jaren mijn bezoek aan Rijnsburg uitgesteld.
Maar zie, in november 2025 stonden de sterren goed want in Dordrecht, op de weg naar Rijnsburg, liep een grote tentoonstelling over Johan de Witt en zijn tijd. Spinoza én De Witt, Dordrecht én Rijnsburg: de combinatie kon niet beter zijn, zodat de verplaatsing.
Herfst in de tuin van Spinoza (2025)
nu meer dan ooit de moeite loonde. Bovendien was mijn naaste familie bereid mij in een comfortabele berline naar Dordrecht en Rijnsburg te voeren...
Maar zie, in november 2025 stonden de sterren goed want in Dordrecht, op de weg naar Rijnsburg, liep een grote tentoonstelling over Johan de Witt en zijn tijd. Spinoza én De Witt, Dordrecht én Rijnsburg: de combinatie kon niet beter zijn, zodat de verplaatsing.
Herfst in de tuin van Spinoza (2025)
nu meer dan ooit de moeite loonde. Bovendien was mijn naaste familie bereid mij in een comfortabele berline naar Dordrecht en Rijnsburg te voeren...
Een openbare verkoop in Rijnsburg
Op 12 november 1896 overleed ene Maria Catharina Boon, eigenaresse van een daglonerswoning in Rijnsburg. Kort nadien, op 16 december, 1896 vond in het Rijnsburgse koffiehuis ‘De landbouw’, een vrijwillige openbare verkoping plaats van een woonhuis, een erf met bouwland en schuur. Niets bijzonders, ware het niet dat Willem Meyer (1842-1926), bij leven een van de belangrijkste Nederlandse Spinoza-kenners het hoevetje herkende als de Rijnsburgse woning van Spinoza! Uit zijn studie herinnerde hij zich dat de 18de eeuwse medicus Monnikhof, die een manuscript bezat van Spinoza’s Traktaat over God, de mensch en deszelfs welstand, ook wist te melden dat op de gevel van Spinoza’s woning in Rijnsburg een gevelsteen prijkte met een vers van de predikant dichter Dirk Rafaelsz. Camphuysen (1586-1627).
De alerte heer Meyer had een verweerde gevelsteen op het te koop aangeboden hoevetje opgemerkt met Camphuysens versregels:
Ach! Waren alle Menschen wijs,
En wilden daarbij wel!
De Aard was haar een paradijs,
Nu isse meest een hel.
De band tussen de woning en Spinoza was hiermee voor Meyer onbetwistbaar. Hij wilde koste wat het kost het pand verwerven om het voor het nageslacht te bewaren, maar de koopsom moest al op 16 januari 1897 worden neergeteld... Gelukkig kende Willem Meyer een gefortuneerde Haagse zakenman, de heer Kruyswijk, die hij kon overtuigen om de koopsom voor te schieten. Meyer stichtte op 28 april 1897, enkele maanden na de verkoop, de vereniging Het Spinozahuis die uiteindelijk eigenaar van het pand zou worden met de bedoeling er een huismuseum van te maken, ter ere van Spinoza. En zie, dat gebeurde ook, en nog wel zonder dat er een geldinzameling moest worden georganiseerd: er dook een mecenas op in de persoon van baron Georges Rosenthal (1828-1909) die bereid was het pand over te kopen van de eerste koper om het vervolgens te schenken aan de vereniging het Spinozahuis. Zo werd Spinoza’s woning gered van sloop of verbouwing. Baron Rosenthal, gelijk geaarde zoon van een bibliofiel-mecenas, was bijzonder gul: hij voorzag ook in de kosten van restauratie en financierde een project om de bibliotheek van Spinoza die na diens overlijden in Den Haag onder de hamer kwam, op basis van de bewaarde inventaris weder samen te stellen.
De vereniging Het Spinozahuis liet er geen gras over groeien en nodigde al op vrijdag 24 maart 1899 een aantal genodigden en leden van de pers uit om het ‘herstelde Spinozahuis’ in te wijden. In de vernieuwde statuten van 2020 wordt het doel van de vereniging verenigingsdoel als volgt geformuleerd:
1. Het bevorderen van onderzoek naar leven, denken, werk en werking van Benedictus de Spinoza of Baruch Spinoza (éénduizend zeshonderdtweeëndertig - éénduizend zeshonderdzevenenzeventig (1632 – 1677)), het verspreiden van zijn gedachtegoed en het stimuleren van de studie ervan en van de secundaire literatuur hierover. 2. Het beheren en in stand houden van het museum Het Spinozahuis te Rijnsburg en van de Domus Spinozana te Den Haag, met inachtneming van de juridische verplichtingen ten aanzien van de monumentenzorg; voorts het beheren van de bezittingen en collecties van de vereniging.
Bezoekers zullen met mij vaststellen dat Het Spinozahuis zich uitstekend van zijn opdracht heeft gekweten en nog steeds kwijt. Spinoza’s voormalige woning in Rijnsburg werd meermaals opgeknapt, onderhouden en er werd aanvankelijke een beroep gedaan op een ‘huisbewaarder’ die op verzoek toegang verleende tot het huis. Op 18 november 1971 werd het pand erkend als ‘rijksmonument’ en, eindelijk, in 2012 werd het als huismuseum opengesteld voor het publiek.
Een huismuseum ter ere van een lenzenslijper-filosoof met wereldfaam
Na een eentonige en wat lange autorit stond ik eindelijk voor Spinoza’s voormalige woning in de Spinozalaan 29. Via een recent opgetrokken glazen kooi aan de zijkant van het pand beland ik in een kleine ruimte gevuld met een balie, een boekenrek met te koop aangeboden Spinoza-boeken, een tafeltje met enkele stoelen naast de deur die toegang geeft tot de tuin van het pand, waarin achteraan het bronzen Spinoza-borstbeeld van Wenckebach (1895-1962) in alle stilte staat te corroderen...
Na een eentonige en wat lange autorit stond ik eindelijk voor Spinoza’s voormalige woning in de Spinozalaan 29. Via een recent opgetrokken glazen kooi aan de zijkant van het pand beland ik in een kleine ruimte gevuld met een balie, een boekenrek met te koop aangeboden Spinoza-boeken, een tafeltje met enkele stoelen naast de deur die toegang geeft tot de tuin van het pand, waarin achteraan het bronzen Spinoza-borstbeeld van Wenckebach (1895-1962) in alle stilte staat te corroderen...
Op het gelijkvloers en de bovenverdieping bewonder ik een aantal bezienswaardigheden die alle op een of andere wijze verband houden met de voormalige 17de-eeuwse bewoner: meubeltjes, beelden, prenten, uitzonderlijk ook een schilderij, en, verspreid over het museum eerste edities van Spinoza’s gepubliceerde werken. Bovendien ontdek ik ook een aantal andere merkwaardige 17de-eeuwse uitgaven, waaronder het derde deel van Pierre Bayles Dictionnaire historique et philosophique (editie 1720, helaas niet de eerste van 1697) dat de tekst bevat van Bayles Spinoza-artikel dat meer dan twee eeuwen wereldwijd zijn reputatie vestigde ten kwade en ten goede. De twee belangrijkste bezienswaardigheden in het huismuseum zijn de al eerder genoemde bibliotheek van Spinoza en een replica van een 17de- eeuwse slijpmolen.
Wat de bibliotheek betreft moet het me toch nog eens van het hart dat de bezoekers niet wordt verteld dat die historisch niet in Rijnsburg maar in Den Haag thuis hoort, dat de verzameling boeken die getoond wordt een benaderende reconstructie is omdat niet altijd vast staat welke editie er in Spinoza’s rekken stond en, tenslotte, dat de collectie nog steeds niet alle titels van de historische inventaris omvat... In een apart kamertje kan een replica van een 17de-eeuwse slijpmolen worden bewonderd. De slijpbank die er eerst stond (eertijds gedoneerd door Sterrenwacht Leiden) was een wipslijpbank, een model dat Spinoza zeker niet gebruikt heeft. Het toestel werd dus terecht afgevoerd en is nu vervangen door een draaislijpbank die qua slijptechniek kan worden vergeleken met het toestel dat de meester eertijds gebruikte voor het slijpen van zijn goed aangeschreven lenzen.
In zijn Rijnsburgse periode waren Spinoza’s dagen gevuld met drie bezigheden, die elke een aspect van zijn persoonlijkheid markeren: Spinoza de lenzenslijper, Spinoza de filosofiedocent, die er aan een jonge, bij hem inwonende student Descartes onderwijst, en ten slotte, Spinoza de filosoof die er in zijn vrije tijd aan zijn Ethica schrijft. In de huidige museale opstelling komen deze drie aspecten onvoldoende of niet tot hun recht...
Het oude pand ligt er netjes en goed onderhouden bij. Bezoekers die beslagen ten ijs komen of die zich wat hebben ingelezen in leven en werk van Spinoza, zullen uiteraard aan hun bezoek meer genoegen beleven. Wie met Spinoza niet vertrouwd is, dreigt veel te missen zeker als de vrijwilliger die de bezoekers ontvangt het té druk heeft om een woordje uitleg te geven: er bestaat (meen ik) geen gedrukte bezoekersgids, audiogidsen zijn al evenmin beschikbaar en de teksten bij de exponaten zijn al te bondig.
Het Spinozahuis publiceerde een jaar geleden een flyer waarin ook werd aangekondigd dat het museum zal worden heringericht. We hopen dat de beschikbare fondsen toereikend zullen zijn om het Spinozahuis technisch te updaten en om de objecten in een thematische samenhang te presenteren die de bezoekers een preciezer beeld geven van Spinoza’s Rijnsburgs leven.
Rijnsburg, Spinozalaan 29, 7 november 2025
Intussen zijn we 128 jaar verder. Het gastenregister toont aan dat bezoekers vanuit heel de wereld Spinoza in Rijnsburg kwamen opzoeken. De twee meest notoire waren Albert Einstein, die op 2 november 1920 zijn naam in het register schreef en koningin Juliana die het Spinozahuis bezocht op 4 juli 1975.
Al bij al ben ik tevreden dat ik in Rijnsburg was. Mijn gezellen en ikzelf noteerden naam en plek van herkomst in het bezoekersregister. Ik kon het bovendien niet nalaten om in het gastenboek in mijn beste Latijn aan het adres van Bento Spinoza een dankwoordje te formuleren:
‘Het is mij een groot genoegen om vandaag in Spinoza’s woning te toeven. Ik ben er mijn leermeester dankbaar voor dat hij mij de weg naar de waarheid toonde en mij leerde te leven naar de regels van de rede.’
De Spinoza-geschiedenis die in Amsterdam op 24 november 1632 met de geboorte van Baruch Spinoza begon en in Den Haag op 25 februari i 1677 (wat triest) eindigde met het overlijden van Benedictus Spinoza, wordt in Rijnsburg op even unieke als voortreffelijke wijze in ere gehouden. Spinoza’s woonhuis in Rijnsburg is in die geschiedenis een Lieu de Mémoire van de allereerste orde. Het lijkt me dus passend dat ik besluit met een eerbetuiging aan de hoofdacteurs van de Rijnsburg-story: de ontdekker van het huisje, Dr. Willem Meyer, de heer Kruyswijk die het geld voor de aankoop voorschoot, baron Georges Rosenthal, mecenas, de familie Van Egmond en de Heer A.M. Mees, respectievelijk de eerste huisbewaarder van het Spinozahuis en directeur van de nabij gelegen Sikkens Lakfabriek in Sassenheim, die beide het Spinozahuis veilig door de Tweede Wereldoorlog loodsten.
Om aan hun verhaal en doorzettingsvermogen meer bekendheid te geven lijkt het mij billijk om bij de aangekondigde herinrichting van het museum ook voor hen een hoekje in te ruimen.
Willy Schuermans
20.12.2025
Intussen zijn we 128 jaar verder. Het gastenregister toont aan dat bezoekers vanuit heel de wereld Spinoza in Rijnsburg kwamen opzoeken. De twee meest notoire waren Albert Einstein, die op 2 november 1920 zijn naam in het register schreef en koningin Juliana die het Spinozahuis bezocht op 4 juli 1975.
Al bij al ben ik tevreden dat ik in Rijnsburg was. Mijn gezellen en ikzelf noteerden naam en plek van herkomst in het bezoekersregister. Ik kon het bovendien niet nalaten om in het gastenboek in mijn beste Latijn aan het adres van Bento Spinoza een dankwoordje te formuleren:
‘Het is mij een groot genoegen om vandaag in Spinoza’s woning te toeven. Ik ben er mijn leermeester dankbaar voor dat hij mij de weg naar de waarheid toonde en mij leerde te leven naar de regels van de rede.’
De Spinoza-geschiedenis die in Amsterdam op 24 november 1632 met de geboorte van Baruch Spinoza begon en in Den Haag op 25 februari i 1677 (wat triest) eindigde met het overlijden van Benedictus Spinoza, wordt in Rijnsburg op even unieke als voortreffelijke wijze in ere gehouden. Spinoza’s woonhuis in Rijnsburg is in die geschiedenis een Lieu de Mémoire van de allereerste orde. Het lijkt me dus passend dat ik besluit met een eerbetuiging aan de hoofdacteurs van de Rijnsburg-story: de ontdekker van het huisje, Dr. Willem Meyer, de heer Kruyswijk die het geld voor de aankoop voorschoot, baron Georges Rosenthal, mecenas, de familie Van Egmond en de Heer A.M. Mees, respectievelijk de eerste huisbewaarder van het Spinozahuis en directeur van de nabij gelegen Sikkens Lakfabriek in Sassenheim, die beide het Spinozahuis veilig door de Tweede Wereldoorlog loodsten.
Om aan hun verhaal en doorzettingsvermogen meer bekendheid te geven lijkt het mij billijk om bij de aangekondigde herinrichting van het museum ook voor hen een hoekje in te ruimen.
Willy Schuermans
20.12.2025
|
|
